DR. DENİZ AKGÜN

Yerel seçimlerde bireylerin kendi sağlık ve esenliklerini gözeten ve yerel düzeyde karar mekanizmasına katılmalarını sağlayacak yerel yönetim seçeneklerinin öne çıkması önem taşıyor. Sağlık konularında toplumun karar mekanizmasına katılımını sağlayacak mekanizmaların çalıştırılması önem taşıyor...


“Bir toplumun sağlığıyla ilgili bilgi sahibi olmak istiyorsanız soludukları havaya, içtikleri suya ve yaşadıkları yere bakın.” Hipokrat

20. yüzyılın en önemli özelliklerinden birisini kentleşme olgusu oluşturuyor. 20. yüzyılın başlarında her yedi kişiden birisi kentte yaşarken, 21. yüzyılın başlarında 7 milyarı bulan dünya nüfusunun yarıya yakın bölümü kentlerde yaşıyor. Ülkemizde ise 2007'de yapılan adrese dayalı nüfus sayımı sonuçlarına göre nüfusun yüzde 70,5’u şehirlerde yaşıyor. Milyonluk kentlerimizin kentsel nüfus içindeki payı yüzde 40’ı geçti. Buna ek olarak gecekondu bölgeleri, kentin tüm sorunlarını yansıtan yerleşim yerleri olarak ülkenin toplumsal, ekonomik ve fizik görünümüne damgasını vurdu.

ÖNEMİ ARTAN SAĞLIK SORUNLARI
Bu çerçevede son yıllarda kapsamı genişleyen kentleşme ve çevre sağlığı sorunları, gıda güvenliği, yeni ortaya çıkan hastalıklar, kronik hastalıklar, madde bağımlılığı, şiddet ve ruh sağlığı sorunları gibi toplumu etkileyen sorunlarla mücadelenin önem kazandığı görülüyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından 2006'da yayımlanan 'Sağlıklı Çevre ile Hastalıkların Önlenmesi: Çevresel Hastalık Yükü Tahmini' raporunda küresel hastalık yükünün yüzde 24’ünün, ölümlerin ise yüzde 23’ünün çevresel etkenler aracılığıyla meydana geldiği tahminine yer verildi.
Nüfusu büyüyen kentlerde su ve hava kirliliği gibi çevre sorunları, bilimsel bir şekilde ele alınmaması durumunda insan sağlığını tehdit eder hale gelebiliyor. Yaşamın temel unsurlarından biri olan havanın kirlenmesinin insan sağlığı yönünden önemi açık. Hava kirliliği dünyada büyük bölümü kentlerde yaşayan 1.1 milyar dolayında kişiyi etkiliyor ve her yıl 2.7-3.0 milyon dolayında insanın ölümüne neden oluyor. Bu sayı dünyadaki tüm ölümlerin yüzde 6’sını oluşturuyor. Gerekli önlemlerin alınmadığı durumlarda havadaki yoğunluğu artabilen kirleticiler insanların solunum yollarının normal mekanizmasını bozuyor; bronşlarda iltihaplara ve daralmalara sebep oluyor. Bu değişmeler sonunda da, kronik bronşit ve amfizem gibi rahatsızlıklar meydana gelebiliyor. Kirli hava ayrıca aşırı nefes darlığına ve solunum sıkıntılarına yol açıyor. Araştırmalar, akciğer kanserinin meydana gelmesi ve artmasında da hava kirliliğinin önemli bir rolü olabileceğini gösteriyor.
Kentlerde son dönemde yaşanan diğer bir toplum sağlığı sorununu da temiz içme suyu elde edilmesi konusu oluşturuyor. İçme suyu elde edilebilmesi amacıyla uzak yerleşim yerlerindeki kaynaklara yönelme gerekliliğinin ortaya çıkmış olması, bu sorunun önümüzdeki dönemde de güncelliğini koruyacağını gösteriyor. Suyun piyasalaştırılması süreci ise kent yoksullarının sağlıklı içme suyuna ulaşmasına engel olabilecek bir diğer etmen olarak ortaya çıkıyor. Sağlıklı su temini konusunda yaşanan çeşitli tartışmalar yerel yönetimlerde konuyla ilgili bilimsel yaklaşım tarzının içselleştirmesi gereğini ortaya çıkarmış bulunuyor.
Giderek artan oranda güncellik kazanan çeşitli çevre ve toplum sağlığı sorunlarıyla başarılı bir şekilde mücadele edilebilmesi gerekliliği, kentlerde sağlam bir halk sağlığı altyapısına duyulan gereksinimi artırıyor. Hava kirliliği, gürültü, elektromagnetik radyasyon gibi kent ortamındaki çevresel risk faktörlerinin yanı sıra biyolojik, psikolojik ve sosyal pek çok etmenin düzenli olarak izlenerek gerekli toplum sağlığı önlemlerinin alınması, kentlerdeki toplum sağlığı altyapısının güçlendirilmesiyle olanaklı olabilecektir. Ancak ülkemizde yerel yönetimlerle, merkezi yönetime bağlı kuruluşlar arasında bu konudaki görev ve yetki paylaşımıyla işbirliği konularında çeşitli belirsizlikler bulunuyor. Uygulamalara temel oluşturan yönetmeliklerin gereksinimi karşılayamayan yönlerinin, bilimsel bilgi ve çalışmalar ışığında yenilenmesi ve güncellenmesi gerekiyor. Kentlerde halk sağlığı altyapısının geliştirilebilmesi ise yönetici kadrolar tarafından sağlığın toplumcu bakış açısıyla ele alınmasıyla olanaklı olabilecektir.
Koruyucu sağlık hizmetlerine gereken önemin verilmemesi durumunda tedavisi zor sağlık sorunlarının yaygınlaşması ve sağlık sistemlerinin toplumun beklentisini karşılayamaz hale gelmesi kaçınılmaz olacaktır. Bu durumda sağlık giderlerinin artması da sağlık bütçelerini ve sosyal güvenlik sistemlerini olumsuz etkilediği görülüyor.
Belediyelerin toplum sağlığı sorunlarına yönelik kurumsal altyapılarını güçlendirmeleri ve yeni bir bakış açısıyla çeşitli kuruluşlarla işbirliği içinde çalışmalar yürütmesi önem taşıyor. Yerel yönetim hizmetlerinin sağlığı temel alacak biçimde ele alınması ve uygulanmasını gerektiren söz konusu yaklaşım, konuya yönelik kesintisiz politik desteğin yanı sıra onunla bütünleşmiş uzman kadroların oluşturulmasıyla olanaklı olabilir. Bu bağlamda topluma yönelik koruyucu, geliştirici sağlık hizmetlerinde halk sağlığı uzmanlarının kent ölçeğinde yürüteceği çalışmaların önem taşıdığı düşünülüyor.

ÇAĞDAŞ SAĞLIK HİZMETLERİNİN ÖZELLİKLERİ
Günümüzde hastalıklar ve hastalıkların tedavisi üzerine odaklanan ve 20. yüzyılın son kısmında etkili olan biyo-medikal sağlık modelinden; sağlığın bir dizi sosyoekonomik, kültürel ve çevresel faktör ile barınma, istihdam gibi toplumsal koşullarından etkilendiğinin kabul edildiği sosyal modele doğru kayma yaşanıyor.
Çağdaş sağlık anlayışının temel ilkeleri şu şekilde sıralanabilir. (3)
1. Sağlık bir insan hakkıdır.
2. Koruma tedaviden üstündür.
3. Kişi çevresiyle bir bütündür.
4. Hastalıkların nedenleri sosyal, biyolojik ve fizik nedenlerdir.
5. Sağlık hizmetleri kişilerin en yakınlarına kadar götürülmelidir.
6. Kişilerin sağlığı ve hastalığı aynı zamanda toplumun sorunudur.
7. Sağlık hizmeti bir ekip hizmetidir.
8. Sağlık hizmetleri çok sektörlüdür.
9. Herkes aynı zamanda kendi sağlığından da sorumludur.
10. Sağlıklılık durumu doğum öncesinden ölüme kadar uzanan süreci kapsar.
11. En çok görülen, sakat bırakan ve öldüren hastalık 'önemli hastalık' olarak kabul edilir.
12. Halkın sağlık hizmetlerine katılımı esastır
Yerel yönetimlerden beklenen ise çalışan toplum kesiminin sağlıklı çalışma ve yaşama ortamlarına sahip olabilmesi için uygun yerleşme, altyapı, çevre ve ulaşım olanaklarının oluşturulması ve toplum sağlığına yönelik işlevlerin yerine getirilmesidir. Çünkü sağlığın sosyal belirleyicileri olarak bilinen söz konusu işlevler, yerel yönetimlerin görev ve sorumluluklarıyla yakın ilişkili bulunuyor. Çok boyutlu toplum sağlığı sorunlarına yönelik yürütülecek çalışmalarda gıda denetimlerine katılan esnaf odaları örneğindeki gibi, katılımcı ve çok disiplinli yönetim yaklaşımları önem taşıyor.

SONUÇ YERİNE
Günümüzün çağdaş sağlık anlayışı, kişilerin kendi sağlıklarından sorumlu olmalarını gerektiriyor. Ayrıca tedavi edici sağlık hizmetlerine odaklanma yerine, hastalıktan korunma yaklaşımının öncellenmesini gerektiriyor. Bu yaklaşım kişilerin hastalanmasına neden olan fiziksel, biyolojik, ruhsal, sosyal ve çevresel faktörlerin bütünlük içinde değerlendirilmesini gerektiriyor. Sağlık sorunlarıyla ilgili yürütülen çalışmaların ilgili birçok sektörü kapsaması ve değişik mesleklerden kişilerin oluşturduğu ekiplerce yürütülmesi gereği ise konunun diğer bir yönünü oluşturuyor. Hepsinden önemlisi de sağlıkla ilgili konularda toplumun karar mekanizmasına katılımını sağlayacak mekanizmaların etkin bir şekilde çalıştırılması önem taşıyor. Bunun için de önümüzdeki yerel seçimlerde bireylerin kendi sağlık ve esenliklerini gözeten ve yerel düzeyde karar mekanizmasına katılmalarını sağlayacak yerel yönetim seçeneklerinin öne çıkması önem taşıyor.
*Halk Sağlığı Uzmanları Derneği (HASUDER) Yönetim Kurulu Üyesi

Kaynakça:
1. Akgun D. Sosyal Tıp Deneyimleri. Bilim ve Gelecek Dergisi. Sayı:56, Ekim 2008.
2. Öztek Z. Halk Sağlığı Kavramı. Memleket-Mevzuat Dergisi-Yerel Yönetim Araştırma Yardım ve Eğitim Derneği (YAYED) Cilt:2 Sayı:20 Şubat 2007 sayfa:51-58.
3. Kentlerde Halk Sağlığı Hizmetleri ve Halk Sağlığı Uzmanlarının Belediyelerde İstihdamı Raporu (HASAM). Halk Sağlığı Uzmanları Derneği (HASUDER) www.hasuder.org.