Girit’te bulunan antik ayak izleri kime ait?
13.09.2017 10:03 YAŞAM
Girit’te geçen hafta yaklaşık 6 milyon yıl önceye ait neredeyse 50 adet ayak izinin keşfedildiği duyuruldu. Peki bu ayak izleri ne anlama geliyor?

GÜRKAN AKÇAY

Girit'te bulunan ayak izleri büyük heyecan yaşattı. Bulunan ayak izlerinin bu denli heyecan yaşatmasının nedeni, izlerin ilk bakışta bir hominine -şempanze soyundan ayrılmasının ardından insan türüne ait bir üyeye- ait olabileceği ihtimaliydi. Fakat, araştırmacıların kendileri dahi sonuçların son derece tartışmalı olduğunu söylüyor. Görünüşe göre, insan atalarımız Afrika'da evrimleştiği dönemle aynı zaman diliminde Girit'te de bulunmuş olmalılar.

Peki, mevcut veriler bize ne anlatıyor? Öncelikle, eğer ki tüm ayak izlerinin bir hominine ait olduğu doğrulanırsa -ki emin olabilmemiz için daha fazla araştırmaya ihtiyacımız var- işte bu durum gerçekten heyecan verici olur.

Bir hominine ait olduğu tespit edilmiş en eski ayak izleri, 3.65 milyon yıl önceye ait olan Laetoli ayak izleridir. Tanzanya'nın Laetoli bölgesinde bulunan Laetoli izleri, erken insan atası Australopithecus tarafından bırakılmış ayak izleri olarak kayıtlara geçti. İzler, fonksiyonel olarak modern insanın ayak izinden ayırt edilemeyecek kadar benzerdi.

Ayak izinin muhtemel adayları

Peki ne tür bir iki ayaklı, Avrupa ve civarında dolaşmış olabilir? Öncelikle, Girit'teki ayak izlerinin bulunduğu döneme denk gelen bir zamanda Avrupa'da çok sayıda büyük ape türü bulunduğuna dair çok sayıda delile sahibiz, ancak doğrulanmış bir hominin bulgusuna sahip değiliz. Örneğin, Barselona'dan elde edilen Pierolapithecus gibi 13 milyon yıl öncesine ait ape fosillerine ulaşıldı. 2 milyon yıl sonra, aynı bölgede ponginae ya da orangutan akrabası Hispanopithecus'un yaşadığı biliniyor. Her ikisinin de mükemmel iskeletleri; kısmen dik yürüyor olduklarını göstermektedir. Bununla birlikte, Yunanistan'dan elde edilen ape Dryopithecus ve muhtemel hominin Graecopithecus'un da aynı zaman diliminde yaşadığı tahmin ediliyor. Graecopithecus yaklaşık 7 milyon öncesinde yaşamıştır, ancak ne yazık ki; türe ait kafatası ve dişler dışında herhangi bir iskelet bulunmuş değil. Kafatası kemikleri, yaklaşık 9 milyon yıldan biraz daha fazla bir süre önceye ait olan İtalya'daki Oreopithecus da iki ayak üzerinde yürüyordu ve muhtemelen ağaçlarda ve yerde dolaşıyordu. Fakat bunun bir hominin türü olup olmadığından tam olarak emin değiliz.
Öte yandan, Kenya'da bulunan ve Girit izlerinden biraz daha yaşlı olan Orrorin, ağaçlarda yaşıyordu ancak iki ayak üzerinde ve tamamen dik biçimde yürüyordu. Orrorin, homininlere biraz daha fazla benziyordu ve insan benzeri olmasına rağmen insan-şempanze ortak atasının çok yakın bir akrabası olma ihtimali de vardır. Orrorin bu noktada, ayak izlerinin muhtemel adaylarından birisidir. Ancak, Orrorin'in ayaklarına ilişkin bir delilimiz olmadığından, Girit'te bulunan izlerle bir kıyaslama yapamıyoruz.

Girit'teki izlerden biraz daha genç olan Etiyopya'daki Ardipithecus, genellikle insan soyunun bir üyesi olarak kabul ediliyor. Tıpkı Orrorin gibi, Ardipithecus da insan-şempanze ortak atasının yakın bir akrabası olabilir, ancak modern insan Homo sapiens'e daha çok benziyor olabilir. Bununla birlikte, insan şempanze ortak atasının, yaşayan şempanzelerden ziyade insana daha çok benzeyen uzuvlara sahip olduğu giderek daha fazla delille destekleniyor.

Goril izleri mi?

Peki Girit'teki izleri kim ya da ne yaptı? İzlerin, gerçek ayak izleri olduğuna dair araştırma makalesinde de ikna edici birkaç fotoğraf paylaşıldı. Bununla birlikte yaş tahmini olan 5.7 milyon yıl da doğru gözüküyor. İzler, araştırma makalesinde de belirtildiği üzere; bizim insan ayağını benzettiğimiz şekilden topuk noktasında ayrışıyor, çünkü izlerdeki topuk biraz daha dardır. Ancak çamur üzerinde yüründüğünü düşünürsek böyle izler oluşması mümkündür. İzler, tıpkı bizimki gibi diğer parmaklara biraz daha yakın duran bir baş parmak bulunduruyor, ancak gorillerin ayakları da bu şekildedir.

Goriller, bazı açılardan, en eski insan atalarının yürüyüşünün nasıl olduğunu göstermesi açısından ve hem ağaçlarda dolaşmaları hem de yerde iki ayak üzerinde yürümeleri bakımından iyi bir model oluştururlar.

Gerçek şu ki; insan ayak izleri ve ayağın fonksiyonları, anatomimizin karmaşıklığı nedeniyle adımlar arasında muazzam ölçüde değişkenlik gösterir. Öte yandan insan ayak basıncı, orangutanlar ve pigme şempanzeleriyle ve muhtemelen goriller ile de benzeşir. Bazı durumlarda bir insan ayağı bir gorilinkine benzeyebilir.
Eğer Girit'teki izlerin tamamı, yüksek çözünürlüklü lazer taramalar ile diğer bilim insanlarının da erişimine açılırsa, izlerin çeşitliliğini değerlendirmek ve bunları diğer fosillere ve son ayak izleri ve ayak basıncı kayıtlarıyla karşılaştırmak için iyi bir örnek alabilmiş olacağız.

Bu durum, izleri kimin yaptığı hakkında daha net şeyler söyleyebilmemizi mümkün hale getirecektir. İzler, Oreopithecus veya Orrorin gibi insan soyunun üyelerinden olabileceği gibi evrimsel süreçte bizden 10 milyon yıl önce ayrılan gorillerin de olabilir. Sonuç itibariyle, izlerin insan türüne ait olduğuna dair net cevaplara sahip değiliz. Yalnızca benzerlikler söz konusu, ancak izlerin bulunduğu dönem itibariyle bölgede çok fazla ape türünün bulunması; izlerin bir apeye ait olabileceği ihtimalini de tartışmaya dahil ediyor.