Anasayfa EKONOMİ Salçalık domates üreticisi “sözleşme” kurbanı

Salçalık domates üreticisi “sözleşme” kurbanı

“Sözleşmeli domates üretiminde sanayici kendisinin hazırladığı sözleşmeye bile uymamakta, üretilen domatesin tamamını almamakta, fiyatları düşük tutmaktadır”

DR. NECDET ORAL – ZİRAAT YÜKSEK MÜHENDİSİ

Domates, insan beslenmesinde vazgeçilmez ürünlerden biri olması; gıda sanayinde dondurulmuş, konserve, salça, ketçap, turşu gibi çok çeşitli kullanım alanlarına sahip olması nedeniyle çok önemli bir sebzedir.

Kamuoyu bir süredir domates konservesindeki gümrük vergisini tartışıyor. 16 Ocak 2019 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan karar ile domates konservesi ithalatı için 25 bin ton sıfır gümrük vergili tarife kontenjanı tanındı. Kotadan yalnızca bu ürünleri salça üretiminde hammadde olarak kullanan sanayiciler yararlanacaklar. Bu miktar yaklaşık 200 bin ton salçalık domatese eşdeğer olup; Türkiye’nin 4 milyon tonluk üretiminin yalnızca yüzde 5’ine denk düşüyor. Burada önemli olan net ihracatçı konumda olduğumuz domateste de ithalat yolunun açılmasıdır. Ancak sorun bundan ibaret değil. Türkiye’de sayıları aile bireyleri ile birlikte 2 milyonu bulan domates üreticisinin çok daha ağır sorunları bulunuyor.

DÜNYADA DOMATES ÜRETİMİ VE İHRACATI

Dünya domates üretiminde 56 milyon tonluk üretim ile Çin ilk sırada, 18 milyon ton ile Hindistan ikinci, 13 milyon ton ile ABD üçüncü ve 12,6 milyon ton ile Türkiye dördüncü sırada yer almaktadır. Çin dünyada toplam domates üretiminin yüzde 32’sini karşılamaktadır. İhracatta ise Meksika yüzde 28’lik payla ilk sırada yer alırken, Hollanda yüzde 18’lik payla ikinci, İspanya yüzde 15’lik payla üçüncü sırada yer almaktadır. Yaklaşık yüzde 9’luk payla beşinci sırada yer alan Türkiye’nin ihracatı 486 bin tondur.

TÜRKİYE’DE DOMATES ÜRETİMİ

Türkiye uygun iklim şartları nedeniyle önemli domates üreticisi ülkelerden biri konumundadır. Son üç yıldır Türkiye’nin domates üretimi 12 milyon tonu aşmaktadır. Türkiye bu üretimle dünyada dördüncü sırada yer alırken, dünya domates üretiminin yüzde 7’sini karşılamaktadır.

Ülkemizde domates 1900’lü yılların başında Adana’da yetiştirilmeye başlanmıştır. Örtü altı yetiştiriciliğe 1950’li yıllarda başlanmış, ancak 1990’lı yıllara kadar yavaş bir artış göstermiş, 1990’lı yıllardan sonra ise hızlı bir büyüme sürecine girilmiştir. 1980-2017 yılları arasında domates üretimi 3 katın üzerinde artarak 3,6 milyon tondan 12,8 milyon tona ulaşmıştır. Üretilen domatesin yaklaşık yüzde 70’i taze tüketime gitmektedir.

Domates Türkiye’de, açıkta tarla sebzeciliği ve örtü altı üretimi şeklinde üretilmektedir. Türkiye’nin tüm bölgelerinde domates yetiştirmek mümkün olmakla birlikte, sanayi tipi domates üretiminin iklimin çok daha uygun olduğu Ege ve Marmara Bölgelerinde (Bursa, Manisa, İzmir, Balıkesir), sofralık domates üretiminin ise Akdeniz, Ege ve Batı Karadeniz Bölgelerinde (Antalya, Mersin, Muğla) yoğunlaştığı görülmektedir.

TÜRKİYE’DE DOMATES SALÇASI ÜRETİMİ VE İHRACATI

Türkiye’de her yıl sanayide işlenen domatesin yüzde 80-90’ı salça sanayiinde kullanılmaktadır. Salça üretiminde 40’ın üzerinde firma faaliyet göstermektedir. Bu işletmelerin toplam üretim kapasitesi 600 bin tonu aşmaktadır. Domates salçası üretiminin büyük bir bölümü Bursa ve Manisa’da gerçekleştirilmektedir.

Dünyada salça üretiminin önemli bir kısmı Çin ve Hindistan başta olmak üzere ABD, Türkiye, Mısır ve İtalya’da yapılmaktadır. İhracatta ise 928 bin ton ile Çin ilk sırada yer almakta, Çin’i İtalya (727 bin ton), ABD (445 bin ton) ve İspanya (293 bin ton) izlemektedir. 2016 yılı itibariyle Türkiye, 143 bin tonluk ihracatı ile altıncı sırada yer almaktadır.

DOMATESTE SÖZLEŞMELİ ÜRETİCİLİK

Domates üretimi açıkta ve örtü altında olmak üzere iki farklı üretim yapısına sahiptir. Açıkta üretim, sözleşmeli ve sözleşmesiz olmak üzere farklılık göstermektedir. Sözleşmesiz yapılan üretim çoğunlukla sofralık olarak tüketilmekte olup, sözleşmeli üretim Marmara ve Ege bölgelerinde özellikle imalat sanayiine hammadde temini için önemlidir. Akdeniz Bölgesi ise özellikle sera üretimi ve taze tüketime yönelik üretimde yoğunlaşmıştır. Marmara ve Ege bölgeleri sanayiye yönelik sözleşmeli yetiştiriciliğin yaygın olduğu bölgelerdir. Sanayi domatesinde firmaların yüzde 80’i çiftçi ile sözleşmeli üretim yapmaktadır.

Salçalık domates üretimi sözleşmeli yöntemle yapılmaktadır. Sözleşmeli üretimde aynı arazide münavebe uygulamaksızın sürekli sanayi domatesi yetiştirilmesi, aşırı gübre ve ilaç kullanımı ile aşırı su kullanımı birlikte değerlendirildiğinde, bu uygulamalar uzun dönemde toprak verimliliğinin sürdürülebilirliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Sözleşmeler sanayiciler tarafından tek taraflı olarak hazırlanmakta ve üreticiler açısından oldukça ağır yükümlülükler içermektedir. Sanayici kendisinin hazırladığı sözleşmeye bile uymamakta, fiyatları düşük tutmakta, üretilen domatesin tamamını almamaktadır.

Domates ve salçada sömürünün boyutları

Türkiye’de yaş meyve-sebzenin temini, taşınması, muhafazası, ambalajlanması ve tasniflenmesi gibi pazarlamaya ilişkin fonksiyonların çoğu aracılar tarafından yerine getirilmektedir. Bu durum bir yandan üreticilerin aracılara olan bağımlılığını artırırken, öte yandan pazarlama kanallarının uzamasına, maliyetlerin artmasına ve pazarlama payının yükselmesine neden olmaktadır.

Domatesin ekiminden hasadına ve pazarlamasına kadar tüm süreçlerde piyasanın acımasız şartlarıyla karşı karşıya bırakılan üretici, fahiş girdi fiyatları ve aracıların yüksek kazançları nedeniyle ekonomik olarak büyük zorluklar yaşamaktadır.

Örgütlü yapılar üzerinden üretim ve pazarlama faaliyeti yapan çiftçi sayısı çok az olup, mevcut üretici örgütleri de üretim ve pazarlama süreçlerinde yeterince aktif değildir. Aracılar nedeniyle hem tüketici daha ucuza alabileceği gıdalara fahiş rakamlar ödemekte, hem de üretici emeğinin karşılığını alamamaktadır.

TÜİK verilerine göre, 2018 yılında sofralık domatesin üreticinin elinde çıkış fiyatları ile tüketicinin ödediği fiyatlar arasındaki fark yüzde 120’yi bulmaktadır.

Salçada ise yaşanan sömürünün boyutu daha da derinleşmektedir. 2018 ürün yılında sanayiciler salçalık domatesin kilosunu sözleşme yapan çiftçilerden 45 kuruşa, taahhüt vermeyenlerden ise 65- 75 kuruştan almışlardır. Genellikle 6 kg domatesten 1 kg salça elde edilmektedir. TÜİK’e göre 2018 yılında salça fiyatları yüzde 91 oranında artmış olup, 2018 Aralık ayında salçanın kg fiyatı 11 liradır. Ancak piyasada salça fiyatları 15- 20 lira arasında değişmektedir.


BİRGÜN TV'Yİ YOUTUBE'DA TAKİP EDİN

9,950AbonelerAbone
- Reklam -

SON HABERLER

Komünist Başkan Maçoğlu’ndan ‘Dersim tabelası’ açıklaması

Tunceli Belediye Başkanı Fatih Mehmet Maçoğlu, belediye meclisi kararıyla belediye girişinde bulunan...

Olympiakos Başkanı’ndan ‘Valbuena’ açıklaması: Yakında duyuracağız

Yunanistan kulübü Olympiakos, Fenerbahçe ile sözleşmesi biten Mathieu Valbuena’yı kadrosuna katabilir.

Meteoroloji’den İstanbul için sağanak yağış uyarısı

Meteoroloji, İstanbul'da gök gürültülü sağanak yağış beklendiğini açıkladı.

Öğretmenini 2 yıldır sistematik olarak taciz eden Emir Öztürk’e ev hapsi

MERAL DANYILDIZEdebiyat öğretmeni Bengi Ekin Sarı’yı sistematik olarak...

Wikipedia Türkiye’deki erişim yasağını AİHM’e götürüyor

Dünyanın en büyük internet ansiklopedisi Wikipedia, Türkiye'deki erişim engeli ile ilgili iki...

PFDK, Galatasaray-Başakşehir maçıyla ilgili kararını erteledi

Türkiye Futbol Federasyonu Profesyonel Futbol Disiplin Kurulu, Galatasaray - Başakşehir maçında yaşananlarla...

Çapa makinesine bacaklarını kaptıran çiftçi yaşamını yitirdi

Sakarya'nın Kocaali ilçesinde fındık bahçesinde çalışırken çapa makinesine bacaklarını kaptıran 49 yaşındaki...

İmamoğlu’na bir destek de Artvin’den

YSK'nin İstanbul seçimleri ile ilgili verdiği yenileme ve iptal kararının ardından mazbatası...

Çiğli Belediyesi Mars’a bilet aldı: Flamingolarımızla biz de oradayız

NASA, 2020 Mars görevi için yeni bir tanıtım kampanyası başlattı. Başlatılan bu...

Antep’te tüm eylemlere 15 günlük yasak

Gaziantep Valiliği'nce kent genelinde 15 gün süreyle her türlü gösteri, eylem ve toplantının...

Sonraki haber