Anadolu aydınlanmasını ve Hacı Bektaş Veli’yi ne kadar tanıyoruz?
TURAN ESER TURAN ESER

Bu yıl “56.Ulusal ve 30.Uluslararası Hacı Bektaş Veli Anma Törenleri ve Kültür Sanat Etkinlikleri” 16-18 Ağustos 2019 tarihleri arasında Hacıbektaş ilçesinde gerçekleşiyor.

Anadolu’nun gelenekselleşen bu etkinlikler, 1964 yılından beri “şenlikler” olarak sürdürülmekteydi. Oysa Hacı Bektaş Veli, 13. Yüzyıldan beri, Anadolu’daki insan, bilgelik ve sevgi merkezli bir felsefenin uyanış tarihidir.



Egemenlerin tarih anlayışında Hacı Bektaş Veli, gerçek kimliğine yabancılaştırılır, sömürülür ve dönüştürülür. Onun felsefesi ve insan merkezli inanç anlayışı ortodokslaştırılmaya, Sünnileştirilmeye çalışılmıştır. Adına kurulmuş insan ve akıl merkezli Hakk Mektebi olan Dergâhı, Osmanlı padişahı II. Mahmut tarafından gasp edilmiş ve Nakşibendi tarikatının şeyhleri atanmıştır.

Halka hizmeti, hak için hizmet bilmiş olan Hacı Bektaş Veli, halkları ve insan hakları için mücadeleyi, kendini rehber ederek, barışı ve sevgiyi toplumsallaştırmaya ilke edenmiş bilge ve bir halk insanıdır.

Resmi tarih, zamanın hiç bir diliminde Hacı Bektaş Veli’yi doğru anlatmamıştır. Alevi-Bektaşi kimliğini hiç bir zaman geleneksel, batini, Heterodoks ve kendine özgü bir inanç olduğu gerçeği üzerinden tanıtmaya yanaşmamıştır. Gerek Hacı Bektaş, gerekse onun inançsal ve sosyal kişiliği, Sünnilik üzerinden yaratılmış bir “dinsel” önder gibi sunularak, onun felsefeci, bilge halk insanı özelliği yok sayıldı. Tarihsel gerçekliğinden koparılarak, ortodokslaştırılmak suretiyle, İslamiyet’i yayan bir tarikat şeyhi gibi sunuldu. Ağustos ayında yapılan etkinlikler ise tam da bu anlayış ile Hacı Bektaş’ın gerçek kişiliği, düşüncesi ve özgün kimliği yerine, devlet ve diyanetin resmi görüşü üzerinden dönüştürülerek, Türk İslam Sentezci eksende aktarılan zeminlere dönüştürülmeye çalışıldı.

Bugün dahi, Hacı Bektaş ve onun düşüncesi halen bir yandan Emevi zihniyetinin, diğer yandan Şiiliğin kuşatması altında ilmik ilmik asimile edilmeye çalışıyor. En acısı da; onun adına ya da onun düşüncesi üzerine kurulduğunu söyleyen birçok kurum bile, ya Hacı Bektaş ve onun felsefesini yok etmeye yönelik iç ve dış asimilasyonun farkında değiller ya da bunu önemsemiyorlar.

ASİMİLASYONUN MERKEZİNDE BİR DERYA

Osmanlıdan beri süregelen Sünnilik üzerinden “ortodoks bir din adamı” gibi bahsetmişlerdir. Göksel vahiylerin takipçisi gibi sundular. Onu, İslam’ın ya da bir etnik kimliğin yayıcısı, propogandacısı gibi anlattılar.

Oysa Hacı Bektaş Veli ırkların ya da ortodoks dogmaların değil, yetmiş millete aynı nazarla bakan, hiç bir millete ayrımcılık yapılmamasını öğütleyen, gökyüzü ile yeryüzü arasındaki mesafeyi kaldıran, her şeyi insanla başlatıp, insanla bitiren bir felsefenin, öğretinin ve vahiylerin değil, aklın kerametine inanan bilgeliktir.

Gökyüzünün nakli hurafelerine değil, yeryüzünün akli hakikatine sığınmıştır. Ortodoks dinlerin tutuculuğuna, şeriat kuralarına değil, eşitlikçi ve özgürlükçü düşünce kaynağından beslenmiş ve öğretilerini bu yönde beslemiştir. Bugün dahi izlerine tanık olduğumuz kültürel ve felsefi varoluşumuzun temelinde onun emeği, mücadelesi, düşüncesi yatmaktadır.

İşte onun adına yapılan “Anma ve Kültür Sanat Etkinlikleri”, topluma yanlış tanıtılan ve anlatılan Hacı Bektaş Veli’nin gerçek düşünce sistemini daha cesaretle anlatmak için önemli zeminlerdir.

Bu yönüyle de bu “Anma ve Kültür Sanat Etkinlikleri” çok önemlidir. Geçmişi çarpıtan karanlık ve sahte tarih anlayışı yerine, 13. Yüzyılın bilgelik ışığı olan Hacı Bektaş Veli’nin aydınlık felsefesini ve öğretilerini anlatmak gibi tarihi görev ve sorumluluk ile karşı karşıyayız.

Hacı Bektaş ne bir ulema ne bir şeyhti! Onu Ulemaların kaleminden anlatılan dogma ve akıl dışı anlatımlarından kurtarmak, Alevi-Bektaşi inancının gerçek öğretileri, çağdaş bilimin, tarihsel gerçeklerin ve toplumbilimsel veriler üzerinden tanıma ve tanıtma ihtiyacı vardır. Onun kişiliği, kimliği üzerine giydirilmiş, Osmanlı ve Cumhuriyet döneminin asimilasyon elbiselerini yırtmak ve kendi gerçeği, felsefesi, öğretileri ve insan özüyle aklın ışında görünür kılmalıyız.

Çünkü Osmanlıdan günümüze tüm egemenler onun gerçek kişiliği ve düşünce sisteminin açığa çıkmasından korkmuş ve engellemek için her türlü katliamı, zulmü ve Dergahlarını işgal etmekten geri durmamıştır. Alevi-Bektaşi kimliği üzerindeki asimilasyon, baskı, ayrımcılık ve inkardan dolayı, korkuya teslim olanlar, Hacı Bektaş düşüncesini yeterince tarihsel ve politik nedenlerden dolayı savunamamıştır.

HACI BEKTAŞ VELİ KİMDİR?

Hacı Bektaş Veli’nin doğum ve hakka yürüyüşüne dair farklı tarihler kullanılmaktadır. Doğum ve Hakka yürüme tarihi kesin olarak bilinmemekle, 1209 -1272 olduğu sanılmaktadır.



Hacı Bektaş Veli, kardeşi Menteş ile 1240 yılında, Babai ayaklanmasında, Baba İlyas’ın yanında yer almış. Ayaklanmada kardeşi Menteş’i kaybeden Hacı Bektaş Horasan’dan Anadolu’ya gelir.

13. yüzyılda Anadolu’ya gelişi, Suluca Karahöyük’e yerleşmesi, Türkmenlerin, göçebe toplumdan yerleşik tarım toplumuna geçtiği döneme tekabül eder. Yani toplumsal düzen ve sosyal yaşamda radikal dönüşümlerin yaşandığı bu süreçte, Hacı Bektaş, tekke etrafındaki düşünsel, inançsal, felsefe ve sosyal bir örgütlenme ile halklaşmayı önemsemiştir. Burada inançsal ve sosyal düzen, sırtını ne Selçuklu, ne Osmanlı otoritelerine dayamamıştır.

Velâyetname’ye göre Hacı Bektaş’ı, Suluca Karahöyük’te ilk karşılayan Kadıncık Ana’dır. Kadıncık Ana’nın evine yerleşen Hacı Bektaş, ilk olarak burayı tekke olarak kullanır. Burası Kadıncık Ana evidir. Yani ilk kurumsallaşma diyebileceğimiz mekân, Kadıncık Ana Evidir.

Bektaşiliğin Kolları

  • Babagân Bektaşileri: Bir babadan “nasip alan” Alevi-Bektaşi yol ve erkânını benimseyip ikrar verip, yola girip, cemlere ve muhabbet erkanlarına katılan kişilerdir
  • Çelebi Bektaşileri; Hacı Bektaş Veli soyundan geldiklerini söyleyenlere denir. Anadolu’da bazı Alevi/Kızılbaş ocakları Çelebileri mürşit olarak tanır.
  • Balkan Alevi Bektaşileri: Balkanlarda yaşayan ve Hacı Bektaş Veli’ye bağlılık hissedenlerdir.

HACI BEKTAŞ VELİ DERGAHI

Hacı Bektaş Veli Dergâhı Alevi-Bektaşi toplumun inanç, öğreti, eğitim, kültür ve felsefesinin merkezi olarak kabul edilir. Nevşehir İline bağlı Hacıbektaş ilçesindedir. Kadıncık Ana Evi’nden sonra bir diğer adı da Meydan Evi olarak bilinen HBV Dergâhı inşa edilir.

Dergâhın mimarisi ve içinde bulunan birçok sembol Alevi-Bektaşi öğretisinin ana felsefesini yansıtır. “Evren-Hakk-İnsan Sevgisi”ne dayanan, Dört Kapı Kırk Makam ile ham insandan olgun insana, yani Kamil İnsan yolculuğun adı olan Bektaşilik inancı, Hacı Bektaş Veli’nin düşünce ışığında, onun hakka yürüyüşünden sonra da tüm Anadolu’ya, Balkanlara ve hatta Ortadoğu’nun bazı bölgelerine kadar yayılmıştır.

Hacı Bektaş Veli Dergâhı’nda eğitim alan yüzlerce Bektaşi dervişi, aşığı, kalenderi, yol hizmetkarı Alevi-Bektaşi hümanizmasını insanlığa saçmak için dünyanın dört bir yanına dağılmışlar.

Hacı Bektaş Veli Dergâhı inançsal, felsefi, kültürel, sosyal, ahlaki, dayanışma, paylaşım ve toplumsal olarak, Anadolu’dan başlayarak insanlığın umutla bağlandığı akıl ve bilgelik temelindeki Hakk okuludur ve merkezidir.

  • Hacı Bektaş Dergâhı 1367-1368 yılları arasında inşa edilip kuruldu.
  • Tam 458 yıl Alevi-Bektaşi inancı, düşüncesi, felsefesi ve sosyal anlayışı doğrultusunda hizmet verdi.
  • 1826 yılında II Mahmut tarafından işgal edildi.
  • 1834 Yılında HBV Dergâhına Nakşibendi cemaati tarafından cami yapıldı.
  • 1925 yılına kadar Nakşibendi tarikatının elinde bulunan HBV Dergâhı, çıkartılan Tekke ve Zaviyeler Kanunu ile kapatıldı.
  • 16 Ağustos 1964: Hacı Bektaş Veli Dergâhı müzeye dönüştürüldü. Açılışta konuşan, dönemin Başbakan Yardımcısı Kemal Satır, 193 yıldır işgal edilmiş Hacı Bektaş Veli Dergânın müzeye dönüştürülmesini “bir kadirbilirlik örneği” olarak pazarladı.
  • 16 Ağustos 1964 tarihinde itibaren Turizm derneği tarafından “Hacı Bektaş Veli Anma Şenlikleri” tanımı altında etkinlikler başladı.
  • 1975 yılından itibaren etkinlikler “Hacıbektaş Kültür ve Sanat Şenlikleri” adını aldı.
  • 1976 yılı etkinliklerinde, Ruhi Su, Rahmi Saltuk ve İsmail İpek programdan çıkarıldı.
  • 1977 yılı etkinliklerinde Cem ayinini konu alan tiyatro ve semah kaymakamca yasaklandı.
  • 12 Eylül 1980 Turizm Derneği kapatılıp, 1983 yılına kadar “Hacıbektaş Kültür ve Sanat Şenlikleri” ise Kaymakamlık ve Belediye tarafından yapılmasına karar verildi.
  • 1988 yılından itibaren uluslararası katılıma açılarak, “1. Uluslararası Hacı Bektaş Veli’yi Anma Törenleri” adı altında Kültür Bakanlığı koordinasyonunda sürmeye başladı
  • 1991 Türkiye ve Avrupa Alevi örgütleri bu etkinliklerin halkın ve Alevi kurumlarının dışlanmasını protesto ederek, onbinlerce insanın katıldığı etkinliği yaratınca, Belediye geri adım atarak, Alevi örgütlerine temsil ve konuşma hakkı tanımak zorunda kaldı.
  • 2017 yılında Hacı Bektaş Veli’nin insancıl düşüncesine aykırı şekilde, ırkçı ve yabancı düşmanlığı içeren bir kararla, etkinlikler 14 ve 15 Ekim’e tarihine alındı.
  • 1826 yılındaki işgalden günümüze kadar, HBV Dergâhındaki tüm restorasyon çalışmalarında ise, Alevi-Bektaş inanç öğretisi ve felsefesinin izleri adım adım silinmeye devam ediyor, Cemevi-Dergâh işlevselliğide yok edilerek, medrese-mescit haline dönüştürülüyor.

HACI BEKTAŞ VELİ'NİN DÜŞÜNCESİNDEKİ EVRENSEL DEĞERLER

Hacı Bektaş Veli Dergâhı, medreselerden farklı olarak tüm manevi, düşünsel üretiminin kaynağı insan ve onun aklının ve emeğinin kerametinden alır. Bir nevi laik düşünce sisteminin Anadolu’daki yeşermesidir.



Hacı Bektaş Veli’nin 13. Yüzyıldaki düşünce ışığı, felsefesinin ana ilkelerini oluşturan sözleri o dönemin bir tür “İnsan Hakları Beyannamesi”dir. Oysa Birleşmiş Milletler Genel Kurulu “İnsan Hakları Evrense Beyannamesi” ancak 20. Yüzyılda 10 Aralık 1948 tarihinde fark edecekti!

Bugün dahi, Alevi-Bektaşi inanç toplululuğunun Cemlerinde, muhabbetlerinde, Semah ritüellerinde ve bir çok Erkânında bu olağanüstü insan ve akıl merkezli evrensel öğretilerin ve değerlerin yaşandığını görüyoruz. Hacı Bektaş düşüncesi ve onun adına kurulan Dergâhı ise bu insani evrenselliğin, toplumsa değerlerin ve felsefenin doğduğu ve beyan edildiği merkezdir.

Dolaysıyla Hacı Bektaş Veli, insanlığın toplumsal barışını sevgi ve bilgelik üzerinden, öğretilerini Anadoluya eken ve harmanlayan 13. yüzyılın en önemli bilge filozoflarındandır. Onun felsefesinde her şey insan “Benim Kabem İnsandır” diyen temel üzerine kurulur.

Bektaşilik, insanlığın Kamil İnsan yolunda, Kamil Toplum olarak, insan haklarına, onuruna saygıyı ve sevgiyi temel alan, bir toplumsal eşitliğe dayanır. Dört Kapı Kırk Makam öğretisi ise Kamil İnsana, alçakgönüllülüğü, kibrin şeytanlığına karşı tevazuu sahibi olmayı, gösterişten uzak durmayı ve Enel Hakk (Tanrı benim) düşüncesiyle Hakkı kendinde görmeyi, “Her Ne Ararsan Kendinde Ara” demeyi, “Sevgi muhabbet kaynar, yanan ocağımızda, Bülbüller şevke gelir, gül açar bağımızda. Hırslar, kinler yok olur, aşkla meydanımızda, Aslanlarla ceylanlar, dosttur kucağımızda” öğüdüyle, insana kalbini, tüm canlılara duyması gereken sevgisiyle doldurmasını öğütler.

Hacı Bektaş insanlığa hurafelerin, dogmaların, cehaletin ve tapınakların değil, “İlimden gidilmeyen yolu sonu karanlıktır” diyerek, cehaletin karanlığından ve hurafelerden insanlığı kurtarmak için “Bilim, gerçeğe giden yolları aydınlatan ışıktır” hatırlatmasıyla, “kerametin” Hırka’da, Tâc’da, Hac’da, Mekke’de ya Kudüs’te değil, insanın kendisinde ve onun aklında olduğunu anlatmıştır.

Taa 13. Yüzyılda,”Erkek, dişi sorulmaz, muhabbetin dilinde. Hak’ın yarattığı, her şey yerli yerinde. Bizim nazarımızda, kadın erkek farkı yok. Noksanlık, eksiklik senin görüşlerinde” diyerek, kadın-erkek eşitliğini savunmuştur. Soy sop yolunu değil, İnsan-i Kamil yoluna ve onun düşünce dünyasına bağlılığı ilke edinmiştir.

Farklılıkların bir arada ve barış içinde yaşaması için, “yetmiş iki milleti aynı nazarda bakma” ilkesiyle toplumsal barışa ve Bektaşiliğin evrensel ahlaki değer temelini oluşturan “Eline diline ve beline sahip ol” düsturuna davet eder.

Hacı Bektaş Veli’nin 13. Yüzyıl İnsan Hakları Bildirgesi

Batı dünyası 10 Aralık 1948 yılından “İnsan hakları Evrensel Bildirisi”ni kabul ederken, Hacı Bektaş Veli tüm bu bildirinin ana ilkelerini oluşturan, “Hoşgörü”, “Barış”, “İnsan Sevgisi”, “Adalet”, “Eşitlik” ve “Paylaşım” gibi evrensel değerler hakkındaki düşüncesini, 13. yüzyılda anlatmaya başlamıştı.

  • Dili, dini, rengi ne olursa olsun iyiler iyidir., Hiçbir milleti ve insanı ayıplamayınız.
  • Her ne ararsan kendinde ara.
  • Kadınları okutunuz.
  • Okunacak en büyük kitap insandır.
  • Benim Kâben insandır.
  • İncinme, incitme.
  • Doğruluk dostluk kapısıdır.
  • Araştırma açık bir sınavdır.
  • Eline, beline, diline sahip ol.
  • Arifler hem arıdır, hem arıtıcı.
  • Bir olalım, iri olalım, diri olalım.
  • Marifet ehlinin ilk makamı edeptir.
  • İnsanın cemali sözünün güzelliğidir.
  • Nefsine ağır geleni kimseye tatbik etme.
  • İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır.
  • Düşünce karanlığına ışık tutanlara ne mutlu.
  • İlim, hakikate giden yolları aydınlatan ışıktır.
  • Adalet her işte, Hakk’ı bilmektir.
  • Çalışmadan geçinenler, bizden değildir.
  • Çalışmadan geçinenlerden değiliz.
  • Düşmanınızın dahi insan olduğunu unutmayınız.

Kendi Evlerinde Kiracılar; Aleviler

  • Aleviler halen, devletin elinde bulunan, ama kendilerine ait tarihsel ve inançsal mekanları olan Karacaahmet, Şahkulu Dergâhları ve Erikli Baba Türbesi gibi kutsal mekânlara her ay binlerce TL kira ödeyerek kullanıyorlar.
  • Hacı Bektaş Veli Dergâhı ise müze statüsündedir. Alevilerin kendi dergâhlarına girmek için ya kira ödüyor ya da bilet alıyordu.
  • Alevi dergâhları aynı zamanda ticarethaneye dönüştürülmek için işgal edildi. Beyoğlu’ndaki Karaağaç Tekkesi arazisi ve Bektaşi Babalarının mezarları üzerine AKP İstanbul İl binası yapıldı ve arsaların diğer kısmı ise otel ve AVM için ranta açılıyor.
  • AKP’nin son yeni icraatı ise; Hacıbektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı Çorum Şubesi Osmancık ilçesinde bulunan Koyun Baba Alevi Dergâhının tahsisini talep edince 05.06.2014 tarihli resmi yazı ile bu Alevi Dergâhı’nı, “Müftülük Kuran Kursu için talep etmiş kiralama işlemleri devam ediyor!” cevapladı.

    Hacıbektaş İlçesine ve Alevilere Yönelik Ayrımcılık Durmalı

    • İlçe kamu bütçesi ve hizmetlerinden eşit yararlanmıyor ve ayrımcılığa maruz kalıyor.
    • Kanalizasyon, su ve çevre kirliliği sorunu giderek artmaktadır.
    • Dünyanın değişik yerlerinden gelen yüzbinlerce insan karşısında, Hacı Bektaş Veli düşüncesi ve ilçesinin tarihsel önemi itibarsızlaşıyor.
    • HBV Dergâhı olmak üzere, tüm Alevi-Bektaşi Dergâhları Alevilere teslim edilmelidir.
    • Her yıl düzenlenen “Hacı Bektaş Veli Anma Etkinlikleri, “resmi” ve şova dayalı “protokol” “şenlik” tarzı etkinliklerinden çıkartılıp, “Hacı Bektaş Veli ve Kadıncık Ana Düşüncesi Işığında Kültür ve Sanat Haftası” olarak değiştirilip, düşünsel, inançsal ve felsefi ağırlıklı programlarla içeriklendirilmesi daha anlamlı ve doğru olabilir.