birgün

21° PARÇALI BULUTLU

BİRGÜN PAZAR 21.06.2020 08:43

ANTİFA, Trump’ın incili ve laiklik

Her ikisi de laik bir ülke olmalarına rağmen ABD’de din-devlet ayrımında amaç ‘dini devlet müdahalesinden korumak’ iken Fransa’da aksine, ‘devleti dinin müdahalesinden korumak’tır. Bu da her iki ülkede dinin toplumsal yaşamda çok farklı şekilde yer almasına neden olur!

ANTİFA, Trump’ın incili ve laiklik

Birleşik Amerika, geçmişi ırkçı cinayetlerle dolu bir ülkedir. 15 Mayıs’ta, Minneapolis’te Afro-Amerikan George Floyd’un feci şekilde katli de bunlara eklenen bir halka oldu ve olağanüstü tepkilere yol açtı. Üstelik bu kez tepkiler ABD ile sınırlı kalmıyor, tüm dünyaya yayılıyordu. Başkan Trump’ın kışkırtıcı tweet ve davranışları da bunda etkili olmuş, tüm vicdan sahiplerini geniş bir ANTİFA(şizm) cephesinde birleştirmişti.

***

Trump’ın insan hakları konusundaki fütursuzluğu ve kışkırtıcı tavırları aslında bilinmedik bir şey değil. Yine de, Beyaz Saray yakınında bir kiliseye giderek elindeki İncil’i bir bayrak gibi sallayacağı kimsenin aklına gelmemişti. Sonunda bu da oldu ve kıyamet koptu. Üstelik en ağır eleştiriler de din adamlarından geliyordu. Anlaşılan kutsal inançların bu kadar adice siyasete alet edilmesi onların da vicdanını sızlatmıştı. Bunlardan biri de Paris’te Amerikan Kilisesi’nde rahiplik yapan Mark D.W. Edington’du…

***

Amerikalı rahip Le Monde gazetesinde (11 Haziran 2020) yayımlanan yazısında Trump’ın şovunu şöyle yorumladı: “Trump kiliseye devamlı giden biridir. Ne var ki yaşam şekli Hristiyanlığın kişisel davranış ilkelerini ciddiye aldığını gösteren hiçbir şey içermiyor! Bu yüzden de bir kilise önünde, İncil’i acemice, herhangi bir şeyi sallar gibi sallaması, Hristiyan olmayanlar da dâhil herkes tarafından narsist amaçlarla hem inançları, hem de kutsal bir mekânı kirleten bir gösteri olarak görüldü!”

İşte Edington’un Trump’a tepkisi böyle ve bu sözlerin aslında pek de özgün bir yanı olduğu söylenemez! Milyonlarca insan da aynı duygular içinde ve benzer şeyler düşünüyor. Ne var ki Amerikalı rahibin din-devlet ilişkileri açısından ABD ile Fransa arasında yaptığı karşılaştırma hayli özgün görünüyor ve bizler için de düşündürücü olmalı!

***


Fransa’yı yakından tanıyan Amerikalı rahip, her iki ülkenin de laik olduğunu, her ikisinde de dinle devletin kesin olarak ayrıldığını, fakat din-devlet ayrışmasındaki amacın bu iki ülkede farklı ve birbirine zıt olduğunu söylüyor. Zıtlık da şuradan doğuyor: Edington’a göre ABD’de din-devlet ayrımında amaç ‘dini devlet müdahalesinden korumak’ iken, Fransa’da aksine, ‘devleti dinin müdahalesinden korumak’. Bu da her iki ülkede dinin toplumsal yaşamda çok farklı şekilde yer almasına neden oluyor!

***

ABD’de laiklik, İngiliz sömürgeciliğine karşı bağımsızlık savaşı verilerek benimsenmişti. O tarihlerde Anglikan Kilisesi, tekelci ve müdahaleci konumuyla İngiltere’nin bir hegemonya aracı halindeydi. Oysa Amerikalı Kurucu Babalar bağımsız ve inanç özgürlüğü içinde yaşayan bir ulus kurma idealiyle harekete geçmişlerdi. Haklar Beyannamesi’nin hazırlanmasında büyük payı olan Thomas Jefferson bu alanda asıl tehlikenin devletten geleceğini açıkça ifade etmişti. Bu yüzden de ABD’de laiklik, her türlü inancın ve ibadetin özgür olduğu, devletin de bunu koruması gerektiği ilkesine dayandırıldı. Edington yazısında, “Amerikalılar dini inancı bir patoloji olarak görmüyor” diyor ve şunu ekliyor: “Dini kuruluşlar Amerikan toplumunda geniş ölçüde olumlu bir güç olarak kabul edilir ve herhangi bir dine saygısızlık gösteren bir kamu görevlisi, Amerikalıların gözünde vahim bir hata işlemiş sayılır!” Müslüman vekil İlhan Omar’ın Kongre’ye rahatlıkla tesettürlü girebilmesini de, yazar bu özgürlüğün tezahürü olarak görüyor! Oysa Trump, çirkin davranışıyla bir suç işledi ve ezilenlerin, paryaların sığındığı kutsal mekânı, gaz bombaları kullanarak manu militari işgal etti! Rahibe göre “Bunun elbette bir bedeli olacaktır!”

***

Gelelim Fransa’ya!

Bu ülkede laiklik, 1901 ve 1905 kanunlarıyla kabul edildi ve ülkeyi laikliğe getiren koşullar ABD’den farklıydı.

ABD’nin aksine, Fransa yüzyıllar boyunca din-devlet işbirliği içinde yaşamış ve her türlü özgürlüğe karşı tehditler de bu ortaklıktan doğmuştu. Öyle ki, bu gelişmede Fransa Devrimi gibi radikal bir dönüşüm bile bir parantez olarak kalmış, toplumsal yaşantıda derin izler bıraksa da, Restorasyon’la birlikte kilise tahakkümü yeniden başlamıştı. Böylece Fransa’da baskıdan korunması gereken de, ‘din’ değil, ‘devlet’ oldu ve bu nedenle ülkede kamusal alanda her türlü dini tezahüre kuşkuyla bakılmaya başlandı. Devletin görevi sadece her inanca eşit davranmak ve herkesin inancını özgürce yaşamasına elverişli koşulları hazırlamaktı. “Fransa’da din-devlet ayrımı o kadar katıdır ki” diyor Edington, “Her dinin eşit muamele görmesi, bir Amerikalının gözünde, hepsinin şüpheli görüldüğü izlenimini uyandırır.”

***

Elbette ABD’li rahibin laikliği tek yönlü sunduğu ve dinin kendi ülkesinde devlet tarafından nasıl yönlendirildiğini görmezden geldiği söylenebilir. Oysa bir din adamından daha ileri bir yorum beklenemezdi. Amerikan emperyalizminin sadece kendi topraklarında değil, başka ülkelerde de dini siyasete alet etme çabaları, çok iyi bilinen bir şeydir. Yine de rahibin ABD ile Fransa arasında yaptığı karşılaştırmada düşündürücü bir taraf var ve bizlerde de şu soruları sorma arzusu uyandırıyor: “Peki, bizdeki durum ne? Türkiye’de nasıl bir tablo ile karşılaşıyoruz? Laiklik, ülkemizdeki doğuş ve uygulanış biçimiyle kimi kime karşı korudu? Dini devlete karşı mı? Yoksa devleti dine karşı mı? Yani bizdeki uygulama Fransız modeline mi daha yakın oldu, yoksa Amerikan modeline mi?”

Bu soruya sanırım daha çok “Fransız modeline” diye yanıt verilecektir ve bu da şeklen yanlış olmaz. Gerçekten de bizde geniş kitlelerde, laiklik, hep Fransız usulü katı bir uygulama (laikçilik) olarak algılanmış ve ağır eleştirilerin hedefi olmuştur. İşin ilginç yönü, çok partili dönemde, laiklik, sadece devrim düşmanlarının değil, İslam ve İslamcılıkla hiç ilgisi olmayan bir kısım aydının da hedefi haline gelmişti. Bu grup Türkiye’de inanç ve ibadet özgürlüğünün kısıtlandığını ileri sürüyor ve kendilerinin de demokrasi adına hareket ettiklerini söylüyordu. Onlara göre halk ile devlet arasındaki kopukluğun nedeni de buydu. O kadar ki Kemalizm’e rakip bir ideoloji arayan bir toplum bilimcimize göre, bu koşullarda Said Nursi’nin teorisi bile ‘(Kemalist) pozitivizmin en şaşaalı günlerinde olabileceğinden daha bilimsel görünmekteydi’. Büyücü çırakları ve İslamcılar daha da katı bir tutum içindeydiler. Bu çevrelerde Kemalizm bir çeşit faşizm sayılırken, en bağnaz tarikatlar da sivil toplum kuruluşları olarak görülüyordu.

***

Aslında laik bir toplumda, ‘devletin dine rakip bir ideoloji’ yaratma gibi bir işlevi yoktur. Laiklik, düşünce ve inanç özgürlüğüne dayanır ve devlet de buna en elverişli koşulları sağlamakla yükümlüdür! Bu nedenle bir ülkede laiklik uygulamasının değerlendirilmesi de ancak düşünce ve inanç özgürlüğünü engelleyen unsurların analiziyle başlar. Bu bağlamda yüz yıllık sınavımızda ilk sorulması gereken sorular da şunlar olmalıdır: “Türkiye’de, 1920’lerde, laiklik ilkesi hangi koşullar altında benimsendi? O tarihlerde, ülke, din ve devlet ilişkileri açısından nasıl bir tarihi mirasla karşı karşıyaydı? Düşünce ve inanç özgürlüğüne tehdit nereden geliyordu?”

antifa-trump-in-incili-ve-laiklik-746785-1.
Türkiye’de laik bir devletin temelleri Fransa’dan da, ABD’den de farklı koşullarda atıldı. Çünkü Osmanlı toplumunda din, burjuva devrimleri yaşamış ve sanayileşmiş Batılı ülkelerde olduğundan çok farklı bir yer işgal ediyordu. Bu, bir ölçüde de İslam’la Hristiyanlık arasında dogmatik plandaki farktan kaynaklanıyordu.



***

Aslında, 1920’lerde, Türkiye’de laik bir devletin temelleri Fransa’dan da, ABD’den de farklı koşullarda atıldı. Çünkü Osmanlı toplumunda din, burjuva devrimleri yaşamış ve sanayileşmiş Batılı ülkelerde olduğundan çok farklı bir yer işgal ediyordu. Bu, bir ölçüde İslam’la Hristiyanlık arasında dogmatik plandaki farktan kaynaklanıyordu.

Hristiyanlıkta laiklik savaşı İsa’nın, “Benim krallığım bu dünyada değildir; Sezar’ın hakkı Sezar’a, İsa’nın hakkı İsa’ya!” sözlerine dayanmış, fakat yine de devletle kilise arasında devamlı bir hegemonya savaşı yaşanmıştı. Mutlakiyetçi dönemde krallar, doğuş halindeki burjuvaziyle işbirliği yaparak bu savaşı kazandı ve dini, dünyevi otoritelerini meşru kılacak bir araç haline getirdiler. Oysa savaş manevi planda yine de devam ediyordu; hatta daha yakın tarihlerde faşist yönetimler bile kiliselerle uzlaşmak zorunda kaldılar!

İslam’da ise başından itibaren din-devlet ayrımı yoktu ve yeni bir devlet kurulurken, Peygamber hem ruhani hem de dünyevi lider konumundaydı. Bu olgu tüm İslam devletlerine örnek teşkil etmiş, 11. yüzyılda Maverdi de ‘Hilafet Kuramı’nı bu olgu üzerine oturtmuştur. Aslında klasik Hilafet Kuramı, halifenin İslami ilimlere hâkim olmasını da şart kılmıştı ve bu da onun her türlü düşünce akımıyla ilgilenmesine kapıları aralıyordu. Ne var ki bunun gerçekleşmesi ancak sosyo-ekonomik gelişmelere ve mutlu rastlantılara bağlıydı ve 600 yıllık Osmanlı tarihinde ‘İslam Âlimi’ denilebilecek tek bir sultan dahi çıkmadı. Bazıları şairdi ve mahlas kullanarak şiirler yazıyorlardı; fakat hiçbiri, arkasında İslamî hikmet ve ilahiyatla ilgili bir eser bırakmadı.

Oysa başta şeyhülislam olmak üzere, bütün din adamlarını (doğrudan ya da dolaylı şekilde) seçen ve azleden de onlardı. Kısaca ‘saltanat-hilafet’ ikileminde ağır basan hep saltanat oldu. Ulema heyeti de ancak sultan ve yakınlarına hoş görünecek fetvacılık yaparak iktidara ortak olabiliyordu. Bu durum, düşünce özgürlüğünü ve yaratıcılığı yok ediyor ve Osmanlı Devleti’ni evrensel fikir akımlarının dışında bırakıyordu.

17. yüzyılda, Descartes ve Galile çağında, Kâtip Çelebi, Mîzanü’l Hakk’ isimli bir eser yazar ve Osmanlılarda en muteber İslam düşünürlerinin listesini verir. Bunların hepsi de 11. ile 15. yüzyıllar arasında yaşamış, eserlerini Arapça kaleme almış, Arap ve İranlı âlimlerdir. 19. yüzyılda Cemaleddin Afgani’yi sarayına davet eden Abdülhamid de, onu istediği şekilde kullanamayacağını görünce, saraya hapsetmiş ve dünyayla ilişkisini kesmişti.

***

Osmanlılar çağdaş düşünce hayatına ancak 1820’lerde kurulan Tercüme Odası’nda Batılı dilleri öğrenen aydınlar sayesinde girebildi. İlk kez düşünce özgürlüğünü savunanlar ve Türk Devrimi’ne temel teşkil edecek fikirleri üretenler bu aydınlar arasından çıktı. Bunların özgürlük savaşı kadar önemli başka bir savaşları da ‘Osmanlıca’ barajını aşarak halkın anlayabileceği bir dil yaratma çabaları oldu. Ne var ki yüzyılların karanlığı 5-10 yıl içinde aydınlığa kavuşabilecek gibi değildi. 1919’da, ülkeyi işgalden kurtarmak için Anadolu’ya geçen Mustafa Kemal Paşa Nutuk’ta, o günlerde halkın psikolojisini şöyle anlatmıştır: “Millet ve ordu, padişah ve halifenin hıyanetinden haberdar olmadığı gibi, o makama ve o makamda bulunanlara karşı asırların kökleştirdiği dini ve ananevi rabıtlarla muti ve sadık. (...) kendinden evvel makamı muallayı, hilafet ve saltanatın halâs ve masuniyetini düşünüyor.”

***

İşte yüzyıl önce Türkiye Cumhuriyeti kurulurken Osmanlı’dan miras alınan din-devlet ilişkilerinin hali buydu. Arkada ne Fransız devrimcilerin ‘Evrensel Haklar Beyannamesi’ ne de ABD’li Kurucu Babalar’ın İngiliz sömürgecilere karşı silaha çevirdikleri reformist bir din anlayışı vardı. Yine de o koşullarda Mustafa Kemal bunu sağlamaya çalıştı ve Hilafet Ordu’suna karşı dindarların en bilinçli ve yurtsever kesimlerini seferber etti! Ne var ki sadece bağımsızlık değil, çağdaşlık savaşının da verildiği o günlerde, mevcut koşullar dinin mi devlete, yoksa devletin mi dine karşı korunması gerektiğini de açıkça ortaya koymuştu! Oysa bırakınız 100 yıl öncesini, bugünlerde bile Abdülhamid’in hayaletinin etrafımızda dolaştığını görmüyor muyuz?

Gerçekten de, varılan noktada, gayrimüslimlerin nüfusunun yüzde 1’in bile altına indiği bu ülkede, Diyanet Başkanımız çeşitli konularda fetvalar veriyor ve aydınlarımız da hararetle Ayasofya’nın ibadete açılıp açılmamasını tartışıyor! Ve bu arada Başkan Erdoğan da, bir TRT ortak yayınında (8 Haziran 2020), Trump’a, “ANTİFA denilen terör örgütü” ile “PKK/PYD-YPG’li teröristler arasındaki işbirliğinden duyduğu endişeyi” anlattığını açıklıyor! İşte, yüz yıllık kavgadan sonra bugün laiklik konusunda karşımıza çıkan tablo da bu!

Bir Çağrımız Var
Az önce okuduğunuz haber, bağımsız bir medya organı tarafından size sunuldu.
Bağımsız gazetecilik; sermayeye karşı halkı, sömürüye karşı emeği, eşitsizliğe karşı adaleti, savaşlara karşı barışı, piyasacılığa karşı temel hakları, talana karşı doğayı, erkek şiddetine karşı kadınları, istismara karşı çocukları savunmanın olmazsa olmaz koşuludur.
Siz de gerçeğin sesini yükseltmek adına sorumluluk almak istiyorsanız, sadece birkaç dakikanızı ayırarak BirGün’e abone olabilir ve ‘#BirGünBenim’ diyebilirsiniz.
Şimdiden sonsuz teşekkürler…
BirGün bizim; hepimizin.
Tıklayınız