Borç ekiliyor, dert biçiliyor

Tarım sektörünün beli borçla büküldü. Üretimin finansmanı ve devamlılığı tamamen krediye dayalı hale geldi. AKP’li Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan her ne kadar “Çiftçi borç batağında değil, tarım dimdik ayakta” dese de veriler bunun tam tersini söylüyor.

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun (BDDK) verilerine göre tarımda kullandırılan nakdi kredilerin toplamı Nisan 2025 itibarıyla 992,6 milyar lirayı buluyor. Bu rakamın yaklaşık 356 milyar lirasını kısa vadeli krediler oluşturuyor.

Çiftçilerin bankalara olan borçlarında son bir yılda yüzde 50’nin üzerinde, son 20 yılda ise 173 kat artış yaşandı. Nisan 2005’te tarımda kullandırılan nakdi krediler 5,7 milyar lira seviyesindeydi. Aynı dönemde tüketici fiyat endeksindeki (TÜFE) artış ise yaklaşık 26 kat oldu. Enflasyonun çok üzerinde yaşanan artış, çiftçinin üretim yapabilmek için her geçen yıl daha fazla borçlandığını ortaya koyuyor.

Ayrıca artan maliyetler ve bu maliyetleri karşılamayan alım fiyatları nedeniyle üreticilerin banka kredilerinde geri ödeme sorunu da büyüyor. BDDK’nin verilerine göre takipteki tarım kredileri bir yılda yüzde 149 oranında büyüdü. Üstelik bu borçların içerisinde Tarım Kredi Kooperatifi ve tüccara olan borçlar dâhil değil.

GİRDİLER DÖVİZE ENDEKSLİ

Tarımsal üretimde kullanılan mazot, gübre, ilaç, tohum, yem gibi girdiler, dövizdeki artışa bağlı olarak sürekli zamlanıyor. Türkiye Ziraat Odaları Birliğine (TZOB) göre son bir yılda gübre fiyatları türüne göre yüzde 29 ila yüzde 46 arasında yükseldi. Son bir yılda besi yemi yüzde 27,2, süt yemi yüzde 26,4 oranında arttı. Elektrik fiyatları ise en fazla artış yaşanan kalem olarak yıllık yüzde 47,08 oranında yükseldi, tarım ilacı fiyatları ise yüzde 14,94 oranında arttı.

ÇİFTÇİ KARNINI DOYURMAK İÇİN BORÇLANIYOR

Üretici Nihat Fırat, son 10 yıldır her yeni üretim sezonunun bir öncekini arattığını ifade ediyor. “Daha önceki yıllarda, ürettiğimizi nasıl pazarlayacağımızın arayışı içindeydik, şimdi üretemez duruma geldik” diyen Fırat, iklim değişikliğinin hem de tarımsal girdi maliyetlerinin aşırı artışıyla durumun daha da zorlaştığını kaydetti.  Fırat, “Pazara ulaşım kanallarının küçük çiftçiler için neredeyse tamamen kapanması çiftçileri üretemez hale getirdi. Çiftçiler, işletmelerini büyütmek için değil karınlarını doyurmak için bankalardan kredi çekmek zorunda kalıyorlar” diyerek yüksek borçlanma maliyetlerine dikkat çekiyor:

“Ziraat Bankası’ndan yıllık ödemeli yüzde 42,5 faizle kredi çekebiliyoruz. Mazot, gübre yardımı adı altında sıfır faizle verildiği söylenen kredinin faizinin yüzde 50’sini devlet yüzde 50’sini çiftçi ödüyor. Kredi çekebilmek için ödenen ipotek ve dosya giderleri, çekilen krediyi kuşa çeviriyor resmen. Küçük çiftçi olarak ben, son 10 yılda bırakın işlediğim toprakları geliştirmeyi, üretimimi arttırmayı yaşamımı idame ettirmekte bile zorlanmaya başladım. Banka, çektiğin kredinin üç katı değerinde ipotek istiyor. Krediyi ödeyemediğiniz koşullarda yok pahasına ipoteğinize el koyuyor.”

Bu yıl yaşanan tarımsal don afeti nedeniyle birçok ürünün etkilendiğini ve zararın çok büyük olduğunu belirten Fırat, “Sadece bağlar için dönüm başı 3 bin 500 TL devlet yardımı öngörüldü. Bu rakam bizim masrafımızı bile karşılamaktan uzak bir rakam. Sonuç olarak, ben kredi alıp da kendi işletmesini büyüten, geliştiren orta ve küçük ölçekli tarım yapan bir çiftçi görmedim. Devlet destekli şirket tarımı yapan büyük işletmeler varsa, onu bilmem” diye konuştu.

ZİRAAT YAKIN İZLEMEDE

Çiftçilerin sadece Ziraat Bankası’na olan borçları 2024 yılında bir önceki yıla göre yüzde 47,2 oranında büyüyerek 699,9 milyar liraya ulaştı. 2023 yılında 7,7 milyar lira olan yakın izlemedeki tarım kredileri, 2024 sonunda 24,7 milyar lira olarak hesaplandı. Yakın izlemedeki tarım kredilerindeki bir yıllık artış yüzde 220,9 oldu.

BORÇ ÜRETİMDEN KOPARIYOR

Erdoğan’ın Ziraat Bankası 4. Tarım Ekosistemi Buluşması’nda yaptığı konuşma sonrası SOL Parti’den yapılan açıklamada “Çiftçinin borcu küçümsenecek ya da yok sayılacak bir sorun değildir. Bugün tarımsal üretimin sürdürülebilirliği açısından en acil ele alınması gereken meselelerin başında borç yükü gelmektedir” denildi.

Çiftçiyi üretimden koparan en büyük nedenlerden birinin borç sarmalı olduğu kaydedilen açıklamada şu ifadelere yer verildi:

“Kredi ile üretmek çiftçi için bir zorunluluk haline getirilmiştir. Tohumdan gübreye, işçilikten hasada kadar her aşamada borçlanmadan üretim yapılamaz hale gelinmiştir. Ancak bu borçların geri ödenebilmesi birçok üretici için artık imkânsız bir noktaya dayanmıştır.

Üstelik en ağır koşulları sunanlar arasında Tarım Kredi Kooperatifleri gelmektedir! ‘Bu sistem tefecilik! Köy halkının tamamı icralık!’ diyen üreticilerin isyanı hala kulaklarımızdadır. Bu koşullarda üretimin sürmesi değil, çökmesi beklenir. Bu talan düzenini değiştireceğiz.”