Kadınlar ve sendikalar üzerine

Nuran GÜLENÇ - Birleşik Metal-İş Sendikası Kadın Komisyonu Koordinatörü

Kadınlar, geçmişten günümüze hem ücretli hem de ücretsiz emeklerinin görünür olması, eşitlenmesi için çok yönlü bir mücadele yürütüyorlar. Bu mücadele yalnızca işyerlerinde daha iyi ücret, güvenli çalışma koşulları ya da sosyal haklar talebiyle sınırlı değil; toplumsal cinsiyet eşitsizliğini üreten patriyarkal ilişkilerin dönüştürülmesini de hedefliyor.

Kadın emeği, tarih boyunca yalnızca ücretli emek alanında değil, ücretsiz yeniden üretim alanında da sömürünün merkezinde yer aldı. Ev içi işler, çocuk ve yaşlı bakımı, duygusal emek ve gündelik yaşamın sürdürülmesi gibi faaliyetler çoğu zaman “doğal kadın görevi” olarak tanımlandı; böylece görünmez kılınarak kapitalist ekonominin vazgeçilmez ama karşılıksız bir dayanağı haline gelmiş durumda.

Patriyarkal ilişkilerin hâkim olduğu çalışma yaşamında kadınlar, ücretli emek piyasasına dahil olduklarında dahi eşitsizlikten kurtulamadı. Düşük ücret, güvencesiz ve kayıt dışı çalışma, işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin eksikliği, cinsiyet temelli ayrımcılıklar, sendikal yapılarda yetersiz temsil, şiddet ve taciz, kadın emeğini kontrol altına alma ve değersizleştirme amaçlı uygulamalar olarak karşımıza çıkıyor.

Bu nedenle kadınların emek mücadelesi yalnızca sermayeye karşı verilen bir sınıf mücadelesi değil, aynı zamanda erkek egemen yapılara karşı yürütülen bir eşitlik mücadelesidir. Sendikalarda var olma mücadelesi de bunun için çok önemlidir. Tarihsel olarak erkek işçileri merkezine alan, kadınları erkeklerin konforunun bir parçası olarak gören ve bu nedenle kadınların sendikalara üye olmasına bile direnen sendikal anlayış zaman içinde değişti. Kadınların kararlı mücadelesi sendikaları dönüştürdü ve sendikaların kapılarını kadınlara açtı. Kadın işçilerin karar mekanizmalarına erişimini engelleyen cinsiyetçi bakış devam etse de kadın işçilerin sorunları dünden bugüne sendikal politikalar içinde daha fazla yer bulmaya başladı.

Kadınların sendikalara katılımı, sendikal politikaların daha kapsayıcı hale gelmesini sağladı. Kadın işçilerin emek süreçlerine katılımı ve deneyimi, sınıfsal sömürünün toplumsal cinsiyetle iç içe geçtiğini açık biçimde ortaya koyar. Omuzlarındaki ev içi yükler, kadınların ücretli emeğinin değeri üzerinde belirleyiciyken, düşük ücret ve güvencesizlik, ev içindeki bakım yüküyle birleşerek katmerli bir sömürüye dönüşür.

Kadınlar gün içinde ücretli çalışırken, kalan zamanda ev içi ücretsiz emeği üstlenmek zorunda kalır. Bu “çifte mesai”, ekonomik bağımsızlığı ve sendikal katılımı sınırlar. Bu nedenle sendikal mücadelenin kadınlar açısından özgürleştirici olabilmesi için işyeri sınırlarını aşması gerekir.

1960’lardan itibaren güç kazanan feminist hareketin “Özel olan politiktir” yaklaşımı; ev içi yaşamın, bakım emeğinin, anneliğin, aile ilişkilerinin yanı sıra kadına yönelik şiddet ve tacizin de patriyarkal düzenin devamlılığında politik bir rol oynadığını görünür kıldı. Kreş hakkı, doğum ve ebeveyn izinleri, bakım hizmetlerinin kamusallaştırılması ve güvenceli çalışma koşulları, şiddet ve tacizin önlenmesi, ev içi şiddetin çalışma yaşamı ile bağının kurulması gibi talepler, evden işyerlerine uzanan mücadele başlıkları haline geldi.

Ataerkil kapitalist sistem, kadınların bakım emeğini “doğal görev” olarak tanımlayarak onları ya işgücü piyasasının dışına iter ya da düşük ücretli, toplumsal cinsiyet rollerinin uzantısı olan güvencesiz işlere yönlendirir. Böylece kadın emeği hem ucuz hem de esnek bir kaynak olarak sömürülürken, bakım yükü de ev içinde yeniden kadınların omuzlarına yüklenir. Bu çalışma koşulları, kadın işçilerin Dilovası Katliamı’nda olduğu gibi yaşamlarını yitirecekleri noktaya kadar varabilir. Bu çifte yapı karşısında sendikaların yalnızca ücret pazarlığı yapan kurumlar olarak kalması yeterli değildir; aynı zamanda toplumsal yeniden üretim alanını da kapsayan politikalar geliştirmeleri gerekir.

Bugün sendikalarda kadınların eşitlik mücadelesi; fabrikadan eve, işyerinden sendika kürsüsüne uzanan bir mücadeleyi içeriyor. Kadınların sendikalarda daha güçlü temsil edilmesi, kadın örgütlenmelerinin ve yapılarının etkinleştirilmesi, toplu sözleşmelerin eşitliği güçlendiren araçlar olarak kullanılması ve bakım emeğinin toplumsal bir sorumluluk olarak ele alınması, bu dönüşümün temel adımları arasında yer alıyor.

Türkiye’de de bu uzun soluklu mücadelenin giderek daha geniş bir etki alanı yarattığı görülüyor. Çalışma yaşamının her alanına toplumsal cinsiyet perspektifiyle bakmak, eşitsizlikleri görünür kılmak ve yapısal sorunları ortaya çıkarmak değişimin başlangıcını oluşturuyor. Uzun süredir istikrarlı bir kadın politikası geliştirmek için mücadele eden Birleşik Metal-İş Sendikası’nın toplumsal cinsiyet alanındaki çalışmaları da bu açıdan önemli bir deneyim birikimi sunuyor. Sendikanın 27 Nisan’da yayımladığı “Kişisel Koruyucu Donanımlarda (KKD) Toplumsal Cinsiyet Açığı” raporu, metal sektöründe kadın işçilerin deneyimlerini görünür kılması bakımından dikkat çekici ve önemli bir adım oldu.

Feminist bakışın sendikal alana ve kadın işçilerin mücadelesine katacağı daha pek çok deneyim ve dönüşüm potansiyeli bulunuyor. Bunun gerçekleşebilmesi için sendikaların cinsiyetçi yapılardan ve anlayışlardan uzaklaşarak eşitlikçi bir mücadeleyi benimsemesi gerekiyor.