Beynimize hasar veren virüsler
Virüsler, canlılık çeşitliliğinde ekosisteme en büyük etkiyi yapan insan türüne eşlik ederken evcilleşmiyor çünkü daima evriliyor…
DSÖ’nün 2024 yılında yayımladığı bir rapor dünyada her üç kişiden birinin nörolojik (sinir sistemi ile ilişkili ) hastalıklardan etkilendiğini belirtiyordu. Bu rapor da yayımlanan büyük bir çalışmanın sonuçlarına dayanıyordu. Nörolojik hastalıklar, otizm gibi sinir sisteminin gelişimsel kusurları nedeniyle, COVID-19’un yol açtığı bilişsel bozukluk ya da inme gibi, bir infeksiyonla ilişkili olarak aniden ya da yaşamın geç dönemlerindeki dejenerasyonla yani yaş ile ilişkili olarak gelişiyor. Aralarında, Multiple Skleroz (MS), demans, Alzheimer, Parkinson, inme de olan bu hastalıklar tüm dünyada hızla artıyor ve bu dönemde bizi en çok hastalandıran hatta öldüren hastalıkların başında geliyor. Yıllar içindeki artış yaşlanan nüfus, çevresel ve daha önce hesaba katılmayan COVID-19 gibi faktörlerle ilişkili düşünülüyor. Kayıtlı verilere göre, COVID-19’a yakalanan her yedi kişiden yaklaşık birinde beyin fonksiyonları etkileniyor. Virüs beyin dokusuna veya sinirlere doğrudan saldırmasa da, geçici kafa karışıklığından şiddetli durumlarda felç ve nöbetlere kadar uzanan sorunlara neden olabiliyor. Nörolojik hastalıklar tüm ölüm sebepleri arasında da üst sıralara tırmanıyor, dünyada 2024 yılı ölüm nedenleri arasında, inme üçüncü, Alzheimer ve demans ise yedinci sırada yer alıyor.
ÖLÜMLER SINIFSAL
Yalnızca bulaşıcı hastalıklar ve bunlara bağlı ölümler değil, bulaşıcı-olmayan hastalıklar ve onlara bağlı ölümler de sınıfsal. Nörolojik hastalıklardan ölümlerin %80’i düşük-orta gelir düzeyine sahip ülkelerde görülüyor. Yükün giderek artacağı, bu yükün salt bireysel değil toplumsal olacağı artık apaçık. Sağlık yükünü uygarca, akılla karşılamaya yatkın ülkeler bu verilere ve öngörüye dayalı stratejiler geliştiriyor. Bunlar arasında bu hastalıklara bakan “nörolog” sayısının özendirici yaklaşımlarla artırılması da var.
Bu hastalıklara bakan kişilerin, nörologların, hastalarına uzun süreler ayırması ve izlemlerinin uzun süreli olması gerekliliğini de not düşelim ki “ülkemizdeki durum” diye bir parantez açmaya dahi gerek kalmamış olsun. Türkiye’deki nörolog sayısına dair veriler pek parlak görünmüyor, daha vahim olan, ilgili derneğin yaptığı bir anket çalışmasında mevcut nörologların %83’ünün işlerini bırakmak istiyor olması. Virüsler ve beyin hasarı ilişkisini kamunun ilgi odağı haline getiren, COVID-19 pandemisinin hemen ilk yılında kayıtlanan “beyin sisi” olarak tanımlanan bilişsel sorunlardı ki aslında grip gibi başka solunum yolu infeksiyonlarından da bildiğimiz, tanıdık bir durumdu.
Bir asır kadar önce yaşanılan “İspanyol Gribi” pandemisiyle bağlantılı olan “ensefalit letharjik" ve sonrasındaki parkinsonizm* ile ilgili gözlemler, beynimizi hastalandıran virüslerle ilişkili tarihsel kökleri oluşturan bulgulardır. Parkinson en hızla artan nörokognitif hastalıklardan ve son zamanlarda, grip ve herpes simpleks (HSV), Epstein-Barr Virus (EBV), Varicella-Zoster Virus (VZV) gibi virüslerle karşılaşmış olmanın riski artırdığına ilişkin, kanıt oluşturma gücü daha yüksek çalışmalar yayımlanıyor. Tıp disiplini dışı okuyucular için, sözü geçen virüslerin, çok yaygın olan, uçuk, zona ve mononükleoz (öpüşme hastalığı diye de bilinir) hastalık etkenleri olduklarını, dipnot olarak düşelim. Parkinson’un ve Alzheimer hastalığının, COVID-19’un nörokognitif uzun dönem etkileri arasında olabileceği düşünülmekte ve çalışmalar yürütülmektedir.
Eldeki veriler virüslerin nörolojik hastalıkların tetikleyicisi ya da potansiyel nedenleri arasında olabileceğini işaret edince, tıp disiplinini destekleyen çok daha sofistike yeni tanısal yöntemler, yapay zeka destekli yaklaşımlar ile yapılan çalışmalardan heyecan verici sonuçlar gelmektedir. Henüz yayımlanmış bir çalışmada “Human pegivirus” (HPgV) adlı bir virüsün önemli bir çevresel faktör olarak Parkinson’u tetikleyebileceği veya gelişiminde, ilerlemesinde rolü olabileceğini gösteren veriler kuşkusuz daha detaylı çalışılacak, sonuç verirse tedavinin hedefleri bakımından çok önemli olacaktır. MS hastalığında önemli rolü olduğu gösterilen EBV infeksiyonu, demans ilişkisi artan veri ile desteklenen zona hastalığı, uzamış COVID ve bilişsel, zihinsel fonksiyonlardaki kayıp ilişkisi, nörolojik hastalıklarda tedavi hedeflerinin belirlenmesindeki yeni araştırmalara da yön vermektedir.
ZONA VE DEMANS
Yeni bir çalışma, İtalya’da 10 milyonluk bir nüfusta 20 yıl boyunca yapılan eşleştirilmiş kohort çalışması Zona’nın, demans için bir risk faktörü olduğunu gösterdi. Heyecan verici bir bulgu da, Galler'de bir halk sağlığı politikası olarak zona aşısının uygulanması sonucunda, zona aşısı olanların sonraki yedi yıl içinde demans olma olasılığının, aşı olmayanlara göre %20 daha az olduğunun güçlü bir yöntemsel çalışma ile gösterilmiş olmasıydı. Bu aynı zamanda bir aşının ve aşı ile önleyici halk sağlığı yaklaşımlarının, uzun ve bedensel, zihinsel, ruhsal bakımdan sağlıklı bir yaşam için önemini ortaya koyan güçlü bir kanıttı.
Beyinde küçülme, erken beyin yaşlanması, zeka katsayısının azalması dahil beyinde önemli etkileri gösterilen COVID-19 ‘un pandemik fırtınasını yatıştıran aşılar, uzamış COVID ve beyindeki etkilerini önlemede yeterli mi sorusunun net bir cevabı yok. Çünkü maalesef COVID-19 etkeni olan virüs sürekli evrilerek aramızda ve aşı bir stratejik yaklaşım olmaktan çok bireysel tercihlere indirgendi. Benim” tam bir biyolojik kapris” dediğim virüs, nörolojik hastalıklarla ilgili öngörülenden daha fazla bir yük getirebilir.
Virüsler, canlılık çeşitliliğinde ekosisteme en büyük etkiyi yapan insan türüne eşlik ederken evcilleşmiyor çünkü daima evriliyor… Ünlü bir virolog olan Vincent Racaniello’nun deyimiyle “yok edilemeyecek kadar seksiler”
Dipnot: Parkinsonizm; Parkinson bulguların olması.
KAYNAKLAR
https://www.thelancet.com/journals/laneur/article/PIIS1474-4422(24)00038-3/fulltex
https://doi.org/10.1172/jci.insight.189988
https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMe24001894.
