Faize helal, emekliye haram!

Emekli bayram ikramiyesi belirsizliğini koruyor. Hükümet, bayram yaklaşmasına rağmen henüz bayram ikramiyesi konusunda bir yasa teklifini Meclise sunmadı. Rivayetlere göre bayram ikramiyesi bin lira artırılarak 5 bin lira olacak. Düşük ihtimal ise 5 bin 500 lira olması.

Emekli bayram ikramiyesi bir kurala bağlanmadığı için her dönem meclis tarafından yasa ile belirleniyor. Aslında bu şekli bir işlem, kararı Hükümet veriyor ve Meclis de onaylıyor. Oysa başka türlü bir yol mümkün elbette. Emekli bayram ikramiyesi genel bir kurala bağlanabilirdi. Örneğin ikramiye miktarının bir emekli aylığı tutarında olması gibi. Ancak hükümet bunu tercih etmiyor ve her dönem özel bir düzenleme ile artırmayı yeğliyor.

ŞİMŞEK’İN TORNİSTANI!

Emekli bayram ikramiyesinin gündeme gelmesinin iki nedeni vardı İlki emekli aylıklarının yetersizliği, ikincisi seçimler. Emekli bayram ikramiyesi konusu 2015 seçimlerinde CHP’nin vaadi olarak gündeme geldi.  CHP seçim bildirgesinde “Emeklilere Ramazan ve Kurban Bayramlarında birer maaş ikramiye vereceğiz” vaadine yer verdi. Ancak CHP’nin bu vaadi, dönemin Maliye Bakanı Mehmet Şimşek tarafından dalga geçercesine “Bekâra karı boşamak kolay” şeklinde değerlendirilmişti.

Şimşek şu ibretlik sözleri söylemişti: “Geçenlerde ana muhalefet lideri ramazanda ve Kurban Bayramı'nda emeklilere birer ilave maaş diyor. 11 milyona yakın emeklimiz var. Çarpın bir bakın, bir kalemde bütçe açığını neredeyse yüzde 70 artıracak, gerçekçi değil, hayali şeyler. Niye? Toplumda genel bir söylem var, bekara karı boşamak kolay. Hiçbir zaman iktidara gelemeyeceklerini düşündükleri için çok hayali, çok afaki şeyler söylüyorlar”. (AA, 18.02.2015).

Ancak gel zaman git zaman Haziran 2018 seçimleri öncesinde emekli aylıklarının dibe vurması ve kamuoyunda emekli bayram ikramiyesinin kabul görmesi üzerine AKP Hükümeti bu kez emekli bayram ikramiyesi uygulamasını bizzat kendisi gündeme getirdi. Şimşek 2015’te söylediği sözleri unuttu. Çünkü gündemde kritik bir seçim vardı ve emeklilerin hali perişandı. AKP seçimi almak için CHP’nin gündeme getirdiği emekli bayram ikramiyesini yasalaştırmak zorunda kalmıştı.

Emekli bayram ikramiyesi uygulamasının yasalaştığı Mayıs 2018 tarihinde Mehmet Şimşek, Binali Yıldırım tarafından kurulan 65. Hükümet’te Ekonomiden Sorumlu Başbakan Yardımcısı olarak görev yapmaktaydı. Bu dönemde Şimşek, makroekonomik politikalardan sorumlu en üst düzey Hükümet üyesiydi.

Türkiye'de emekli bayram ikramiyesi, bir torba yasa ile hukuk sistemine dahil edilmişti. 11/05/2018 tarihli ve 7143 sayılı Kanun ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’na Ek Madde 18 eklendi.

Uygulamanın başlangıcından itibaren ödeme tutarları kanun değişiklikleri ile güncellendi. 2021 yılına kadar 1.000 TL olarak uygulandı. 2019 ve 2020 yıllarında artış yapılmadı. 2021 yılında 1.100 TL’ye çıkarıldı. 2022 yılında da artış yapılmadı. 2023 yılında 2.000 TL’ye, 2024 yılında 3.000 TL’ye ve 2025 yılında 4.000 TL’ye çıkarıldı. AKP 2018'den bu yana emekli bayram ikramiyesini pula döndürdü!

İKRAMİYE NASIL ERİDİ?

AKP, 2018’de zoraki kabul ettiği emekli bayram ikramiyesini ne enflasyona ne asgari ücrete ne de emekli aylıklarına paralel artırdı. Böylece emekli bayram ikramiyesi 8 yılda eridi ve sembolik hale geldi.  Mehmet Şimşek 2015’te karşı çıktığı ve “bekara karı boşamak kolay” diye dalga geçtiği emekli bayram ikramiyesine bugün de aynı gözle bakıyor. O nedenle emekli bayram ikramiyesine pek umut bağlamamak lazım.

Emekli bayram ikramiyesinin nasıl eridiğini birkaç ölçüt üzerinden anlamak mümkün. İlki asgari ücret. Emekli bayram ikramiyesi asgari ücrete göre artsaydı? Ne olmalıydı? 2018'de emekli bayram ikramiyesi (1.000 TL) asgari ücretin (1.603 TL) yüzde 62,4'üydü. Bayram ikramiyesi asgari ücrete göre artırılsa 2026'da yaklaşık 17.500 TL olması gerekir.

En düşük emekli aylığına göre artsaydı ne olmalıydı? En düşük emekli aylığı 2019’da 1.000 liraydı. Bayram ikramiyesi 2018’de 1.000 lira artırılmadığı için 2019’da da 1.000 liraydı. Aslında emekli bayram ikramiyesi 2019’da artırılsaydı en düşük emekli aylığından fazla olacaktı. Ancak 2019’daki düzeyi taban kabul edecek olursak emekli bayram ikramiyesi şu anda en düşük emekli aylığı olan 20 bin liradan az olmamalı.

Büyümeye göre artsaydı ne olmalıydı? 2018'de emekli bayram ikramiyesi Kişi Başına Gayri Safi Yurtiçi Hasılanın (GSYH, pasta) yüzde 2,3'üydü. Bayram ikramiyesi ülkenin büyümesine göre artırılsa 2026'da 20 bin 225 TL olması gerekir.  Görüldüğü gibi ülkenin temel ekonomik ve sosyal göstergeleri, emekli bayram ikramiyesinin 2018’deki alım gücünü koruması için  2026'da 17.500 ile 20.000 lira arasında olması gerektiğini söylüyor. Dahası aşağıda anlatacağım gibi ikramiyeye faiz kadar kıymet verilse 24 bin lira bile olması mümkün. Kamuoyunda dolaşan 5 bin lira civarındaki rivayetler abesle iştigaldir.

FAİZ KADAR KIYMETİ YOK

İşin bir de bütçe harcamaları boyutu var. Mehmet Şimşek 2015’te bayram ikramiyesine karşı çıkarken bir çırpıda bütçe açığını yüzde 70 artırır gibi afaki bir iddiayı ileri sürüyordu. Bakalım o günden bugüne bütçeden bayram ikramiyelerinin payı ne olmuş? Bilindiği gibi bayram ikramiyeleri Hazine tarafından karşılanan bir ödeme.

2018’de uygulama başladığında bayram ikramiyelerinin bütçedeki payı yüzde 2,5 düzeyindeydi. Aynı yıl faiz ödemelerinin bütçedeki payı yüzde 9’a yakındı. Ancak aradan geçen zaman içinde bayram ikramiyelerinin bütçedeki payı dramatik biçimde düştü ve 2025 yılında yüzde 0,8 oldu. 2018’den 2025’e bayram ikramiyelerinin payı 2,5’tan 0,8’e geriledi. Aynı dönemde faiz ödemelerinin payı ise yüzde 8,9’dan yüzde 14’e çıktı.

Bütçeden bayram ikramiyesi için 2018’de olduğu gibi yüzde 2,5 pay ayrılırsa bayram ikramiyesi 2026’da her bayram için 15 bin TL olabilir. İki bayram için toplam 30 bin liralık bayram ikramiyesi ödemek için 18 trilyon 978 milyar liralık 2026 bütçesinden yüzde 2,5 (480 milyar TL) kaynak ayırmak yeterli olur.  Bilindiği gibi 2026 bütçesinden faiz için 2,7 trilyon ödenek ayrılmış durumda. Faiz için ayrılan ödeneğin yüzde 17,7’si ayrılsa emeklilere iki bayramda 30 bin TL ikramiye ödenmesi mümkün.

Meseleye bir de faiz ödemeleri ve bayram ikramiyesi karşılaştırması ile bakalım. Merkezi yönetim bütçesinden faizlere ayrılan kaynak emekli bayram ikramiyesinin 18 katına çıktı. 2018 yılında faiz ödemeleri emekli bayram ikramiyesi için yapılan ödemenin 3,5 katıydı. 8 yılda faiz ödemeleri ikramiyelerin 3,5 katından 17,8 katına çıktı (Tablo).

24 BİN LİRA OLMASI MÜMKÜN

Bayram ikramiyesinin faiz ödemelerinin zerresi kadar değeri yok. 2018-2025 döneminde (8 yılda) bayram ikramiyesi için toplam olarak 370 milyar harcama yapılırken, faizler için 4 trilyon 800 milyar TL harcandı (Tablo). 8 yılda bayram ikramiyesi için ödenen miktar faiz ödemelerinin yüzde 8’ine bile ulaşmadı. Faiz ödemelerine bütçeden yüzde 14 kaynak ayrılırken 16 milyondan fazla emekliye ödenen ikramiyelerinin payının yüzde 1’in çok altına düşmesi kaynak yokluğundan değil siyasi tercihlerden kaynaklanıyor. Tablodaki veriler bütçenin hangi ekonomik ve siyasi tercihlere göre hazırlandığının açık göstergesi.

2018’de bayram ikramiyesi için ödenen tutar faiz ödemelerinin yüzde 28’i düzeyindeydi. 2025’te bayram ikramiyesi ödemelerinin faiz ödemelerine oranı yüzde 6’ya düştü.  2026’da faize yapılacak ödemenin yüzde 28’i kadar bayram ikramiyesi ödenecek olursa bayram ikramiyelerine 756 milyar kaynak ayrılması gerekir. Bu 756 milyar lira ile 24 bin lira (iki bayramda 48 bin TL) bayram ikramiyesi ödemek mümkün. Yeter ki bayram ikramiyelerine de faizler kadar hassasiyet gösterilsin.

Hani faiz haramdı! Hani nas (kesin delil) vardı! “Faiz haram” diyen AKP zihniyeti 8 yılda faizi şahlandırırken, emekli bayram ikramiyesi ise pula döndü, emekliye bayram haram oldu!

Günümüzde emekli bayram ikramiyesi adeta bir harçlığa dönüşmüş durumda. İkramiyenin alım gücü pula döndü ve bütçedeki payı, faiz ödemelerinin payının 18'de birine kadar geriledi. Bu durum, bütçenin halk için değil rantiye için yapıldığını gösteriyor. Yapılması gereken emekli aylıklarının insanca yaşayacak düzeye çekilmesi ve emekliye yılda dört kez birer aylık tutarında ikramiye verilmesidir.