Halk sağlığının görünmez devi: Dr. William Foege’nin ardından

Bilim dünyası, çoğu insanın adını hiç duymadığı kahramanlarla doludur. Pek çok kişi kendini iyi bilgilendirilmiş görse de 20. yüzyılda en çok hayat kurtaran bilim insanlarının kimler olduğundan habersizdir — Billy Woodward’ın Einstein’den Daha Büyük Bilim İnsanları: Yirminci Yüzyılın En Çok Hayat Kurtaranları kitabında yer alan isimler gibi. Kitabın kapağında bu bilim insanlarının silüetleri yer alır ve aralarında, çiçek hastalığını ortadan kaldıran devrim niteliğindeki aşılama stratejisinin mimarı olan hekim, uzun boyuyla dikkatleri üzerine çeker. Dr. William H. Foege kariyerinde pek çok başarıya imza atmış olsa da adı özellikle çiçek hastalığının yok edilmesiyle — yalnızca 20. yüzyılda 300 ila 500 milyon insanın hayatına mal olan bir hastalıkla — sonsuza dek anılacaktır. Foege, 24 Ocak’ta, 89 yaşında hayata veda etti.

BİR BELANIN SONU: ÇİÇEĞİN TARİH SAHNESİNDEN SİLİNİŞİ

9 Aralık 1979’da uluslararası bilim komisyonu, çiçek hastalığının tamamen yok edildiğini duyurdu. İnsanlarda görülen bulaşıcı hastalıklar içinde, bu başarı hala tektir. Tarih boyunca milyonları öldüren bu hastalığın kökeni MÖ 2. yüzyıla kadar uzanır; ancak son genetik analizler, modern varyola virüsünün 16. yüzyılda ortaya çıktığını düşündürmektedir.

Edward Jenner’in 1796’da geliştirdiği aşı ile başlayan süreç, 19. ve 20. yüzyıldaki zorunlu aşılama programlarıyla hız kazandı. Çiçek hastalığının eradikasyonunu mümkün kılan unsurlar arasında virüsün yalnızca insanlarda görülmesi ve belirtilerin çok hızlı ortaya çıkmasıyla vakaların kolayca tespit edilmesi bulunuyordu.

1967’de Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) küresel eradikasyon programıyla beraber hastalık dünyanın dört bir yanında çembere alınırken, son kalıntılar Afrika Boynuzu ve Hindistan alt kıtasında görülüyordu. 1977’de Somali’deki son doğal vaka kaydedildi.

ÇEMBER (RİNG) AŞILAMA: BİR GECİKMEDEN DOĞAN DEHA

Bugün Ebola salgınlarında kullanılan “çember aşılama” stratejisinin kökeni, Nijerya’da yaşanan bir lojistik krize dayanıyor. O dönemki resmi yaklaşım, nüfusun en az %80’inin kitlesel aşılama yoluyla korunması ve ardından kalan bulaş zincirlerinin “temizlik kampanyaları”yla yakalanmasıydı. Doğu Nijerya’daki kitlesel aşılama kampanyası için gönderilen aşılar zamanında ulaşmayınca, Foege geçici bir yaklaşım geliştirdi: Yoğun vaka takibi yapıp, her aktif vakanın çevresindeki dar bir coğrafi alanda yoğun aşılama uygulamak. Bu, aşı izi bulunmayan herkesi veya vakayla temas etmiş olabileceği düşünülen kişilerin tamamını aşılamak anlamına geliyordu. Foege ne yaptığını çok iyi biliyor ve sonucu öngörüyordu. Aşı sevkiyatı nihayet bölgeye ulaştığında, nüfusun yalnızca yaklaşık yarısı aşılanmış olmasına rağmen tespit edilebilir hiçbir çiçek hastalığı bulaşı kalmamıştı.

Foege yıllar sonra şöyle diyecekti: “Yeni bir strateji değildi; önemli olan kitlesel aşılamayı bırakıp doğrudan ikinci bölüme geçebileceğimizi göstermemizdi.”

Bu yaklaşımın gücü, onu Hindistan’daki en zorlu salgına karşı da galip getirdi. Bihar Eyaleti’nde uzun tartışmalardan sonra yetkililer, Foege’nin yöntemiyle devam etmeye ikna oldu ve bir yıl sonra Hindistan, çiçek hastalığından tamamen kurtuldu.

CDC’NİN VİZYONER LİDERİ VE SONRA GELEN ÇÖKÜŞ

Foege, 1977–1983 yılları arasında ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri’nin (CDC) başına getirildi. AIDS salgınının ilk yıllarında kurumun yönünü belirledi ve CDC’nin sadece bulaşıcı hastalıklara değil, başlıca ölüm nedenlerine - trafik kazaları ve silahlı şiddet dahil - odaklanması gerektiğini savundu. Bu tavır, CDC’yi Ulusal Silah Derneği NRA ve Cumhuriyetçi siyasetçilerle karşı karşıya getirdi. Foege’ye göre CDC, siyasi müdahaleden uzak, bilimin ve kanıtın yönlendirdiği bir kamu sağlığı koruyucusu olmalıydı.

Son yıllarında, CDC’nin otoritesinin aşındığını derin bir endişeyle izledi. Trump döneminde kurum defalarca itibarsızlaştırıldı; bilimsel rehberleri sorgulandı ya da görmezden gelindi ve uluslararası itibarı ciddi şekilde zedelendi. DSÖ ile işbirlikleri zayıflatıldı, aşı tavsiyeleri çarpıtıldı ve kurumun kilit kadroları adım adım boşaltıldı. Foege, halk sağlığının siyasallaşması, bilimsel uzmanlığın dışlanması ve yanlış bilginin yayılmasıyla hem CDC’nin misyonunun hem de toplumun refahının ciddi tehlike altına girdiği konusunda uyarılarda bulunmuştu.

Robert F. Kennedy Jr’in ABD’de halk sağlığını yerle bir etmesiyle ilgili Foege 2025’te Statnews’a şunları yazmıştı: “Bir insan, Kennedy’nin bu kadar saçmalığa dayanan söylemlerinin kimseyi peşinden sürüklemeyeceğini düşünebilir. Ancak ne yazık ki, otorite konumundaki kişilerden gelen zırvalıkları kabul etmeye hazır insanlar var. Kennedy kalp cerrahı olmaya karar verse çok daha az tehlikeli olurdu; o zaman insanları birer birer öldürürdü, şu anda ise binlercesinin hayatını riske atabilecek bir konumda. Neden tek bir kişiyi öldürmek “cinayet” sayılırken, kitlelerin ölümüne yol açanlar politikacı olunca mazur görülebiliyor?”

İKİ KAHRAMANIN ORTAK MİRASI

Foege’nin adı çiçek hastalığının eradikasyonuyla özdeşleşmiş olsa da aynı derecede minnet borçlu olduğumuz bir isim daha var: Sovyet bilim insanı Dr. Viktor Zhdanov. Soğuk Savaş’ın ortasında bile uluslararası işbirliğine inanan Sovyet virolog ve epidemiyolog, küresel eradikasyon fikrini 1958’de Dünya Sağlık Asamblesi’ne ilk sunan kişiydi. Önerisi (WHA11.54), 1959’da kabul edildi.

2020’de, Foege ve Zhdanov, çiçek hastalığının kokunun kazınmasına yaptıkları katkılar nedeniyle Future of Life Award ödülünü birlikte aldı. COVID-19 pandemisi nedeniyle uzaktan düzenlenen tören sırasında Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres şöyle dedi:
“Bill Foege ve Viktor Zhdanov’un çiçeğin eradikasyonundaki katkıları için hepimiz minnettarız; onların çalışması, bilimin ve uluslararası işbirliğinin hastalıkla mücadelede ne kadar güçlü olabileceğini gösterdi.”

Bugün her iki bilim insanını da saygıyla anıyorum. Foege ve Zhdanov’un mirası, yalnızca bir hastalığın yok edilişinde değil, insanlığın ortak iyiliğine duyulan inançta yaşamaya devam ediyor.