Hiçbir bilimsel soru çözümsüz değildir

Heisenberg ve Dirac’ın kuantum kuramını inşaa ettikleri 1930’lu yıllarda doğan bir kız çocuğunun, o zamanlar henüz ışık kirliliğinden azade göklerden etkilenmesi değil de, babasının elinden tutup onu şehirdeki amatör astronomi toplantılarına götürmesi ve evde kendi teleskobunu yapmasına destek olması ender bulunacak bir şanstı. Vera, gecenin farklı saatlerinde gökyüzüne bakarak sadece takımyıldızları ve yıldızların hareketini incelemeyi değil meteorları kendi amatör gök haritası üzerinde çizmeyi de alışkanlık haline getirmişti. Yıldızlara dair sorularını gidermek için yeterli bilgiyi zamanın kitaplarında bulamasa da gözlemlerle kendini oyalıyordu. Şiddetli bir Güneş fırtınası sayesinde bir gece Florida semaları kutupışıklarının dansına sahne olduğunda Vera geleceğine ilişkin o önemli kararı almış, astronom olmayı kafasına koymuştu. Vera 14 yaşında sağdan soldan topladığı malzemelerle yaptığı amatör teleskobuyla gökyüzüne bakarken bilim dünyasında Güneş’in radyo bölgede de ışıma yaptığı bilgisi radyo astronominin temellerinin atılmasına olanak tanıyordu. Bilinmeyen ve bilinmeyi bekleyen o kadar çok şey vardı ki!

Lise yıllarında ilham alabildiği tek kadın olan Marie Curie’nin adı geçtiğinde, iki Nobel ödülü almış ilk ve tek insan olmasına rağmen erkeklerin bilimdeki üstünlüğüne vurgu yapan fizik hocası ile arasının iyi olması tabii ki beklenemezdi. Teknik çizim derslerine sadece erkeklerin katıldığı, laboratuvar deneylerine erkek öğrencilerin seçildiği ve sanki bir kabadayılar tayfasına oyun alanı açmaktan başka bir önceliği olmayan fizik hocası kızları tamamen görmezden gelmeyi seçmişti. Hal böyle olunca Vera astronomiye olan ilgisini fizik derslerinde dile getirmeyi pek tercih etmemişti.

ÜNİVERSİTENİN GERÇEK YÜZÜ

Sıra üniversiteye geldiğinde de işler pek kolay olmadı.  Princeton Üniversitesi’nin kadın öğrenci kabul etmediği o yıllarda, astronomi ve fizik bölümlerine yaptığı kimi başvurularda o kadar ciddiye alınmamıştı ki astronomi temalı resimlere ilgisi varsa sanata eğilmesini önerenler bile olmuştu. Nihayetinde Vassar College’a kabul alan Vera, üniversitenin gözlemevi sayesinde kendi amatör teleskobu dışında bir teleskopla da gözlem yapabilme şansı bulmuştu. İlerleyen dönemlerde bilim kadınlarından da dersler alma şansı elde etmesinin yanı sıra, üniversitede, aralarında Richard Feynman’ın da bulunduğu, dönemin ünlü ve önemli kişilikleriyle yapılan birçok söyleşiye de katılıyordu. Defterine büyük harflerle “HİÇBİR BİLİMSEL SORU ÇÖZÜMSÜZ DEĞİLDİR (en azından teorik olarak)” yazmıştı.

Yüksek lisans çalışmalarına başladığı zaman astronomlar için Samanyolu’nın spiral bir gökada olduğu bilgisi büyük ölçüde kabul gören bir varsayım olsa da yanlışlanamaz kanıtlardan yoksundu. Hollandalı gökbilimci Jan Oort ile birlikte bu konularda çalışan biliminsanlarının araştırmaları, gökada içindeki yıldızların, gaz bulutları ve yıldız kümeleriyle birlikte gökada merkezi etrafında, kendi yörüngelerinde dolandıklarını ve dolanma hızlarının da Samanyolu’nun merkezinden ne kadar uzakta olduklarına göre değiştiğini göstermişti. Vera da bu fikri gökadalara uygulamayı düşündü; gökadaların evrende nasıl hareket ettiklerini benzer yöntemle bulup bulamayacağını deneyecekti. George Gamow’un 1946 yılında Nature’da yayınlanan “Dönen Evren?” başlıklı makalesi de Vera’ya büyük bir ilham olmuştu. Heyecan verici bir fikirdi ama önünde her zamanki gibi zorluklar vardı.

Öğrenci haliyle kendi gözlemlerini yapabilmesi ve bu gözlemlere olanak tanıyan teleskoplara erişimi mümkün olmadığı gibi bunun için yeterli zamanı da yoktu. Araştırmasını mevcut verilere dayandırmak zorundaydı. 1933 yılında yayımlanmış, 108 gökadanın hız bilgilerini içeren bir tablodan başka bir kaynağa erişememiş olması tabii ki onu durdurmadı. Tablodaki gökadaların uzaklıklarını kaba bir yöntemle, parlaklıklarına bakarak tahmin etti. Evrenin genişlemesinden kaynaklanan hareketi de göz önüne alarak, gökadaların kiminin bize yaklaştığını, kiminin de uzaklaştığını hesapladı. Tezini de bunun üzerine yazdı: Harici gökadaların çizgisel hız analizi aracılığıyla evrenin döndüğüne dair kanıtların elde edilmesi. Bilimsel çevrelerin çoğu bu çalışmayı fazla hayalci buldu. Tez jürisindeki hocalardan biri olan Professor R. William Shaw, tezi yeterince özenli bulmadığını ancak yine de sonuçları Aralık ayında yapılacak olan uluslararası toplantıya, Vera o sırada hamile olduğu için katılamayacağı varsayımıyla onun yerine, sunulabileceğini söyledi: tabii ki Vera’nın yerine kendi adıyla. Vera 22 yaşında 7 aylık hamile bir araştırmacı olarak 2 Ekim’de tez savunmasını başarıyla gerçekleştirdikten sonra 28 Kasım’da oğlunu dünyaya getirdi; bundan tam bir ay sonra 28 Aralık’ta da hayatında katıldığı ilk uluslararası toplantıda çalışmasını sundu.

Vera’nın karşılaştığı engeller, üstesinden geldiği zorluklar, göz ardı etmek zorunda kaldığı ayrımcılıklar tabii ki bunlarla sınırlı kalmadı, tıpkı başarıları gibi.

KARANLIK MADDENİN KEŞFİ

1970’lerde gökadaların dönme eğrilerini inceleyerek gökadaların dış bölgelerindeki yıldızların beklenmedik şekilde yüksek hızlarla döndüğünü keşfetti. Bu gözlem, evrende görünmeyen ancak kütleçekimsel etkisi hissedilen karanlık maddenin varlığına güçlü bir kanıt sundu ve modern kozmolojinin temel taşlarından biri hâline geldi.

Kendisine sıklıkla “bilim sizin için uygun değil” denilen bu kadının azimli çalışmaları sayesinde artık evrenin %80’inden fazlasının görünmeyen bir maddeden oluştuğunu biliyoruz.

Bugün Şili’nin yüksek dağlarından birinde, onun adını taşıyan devasa bir gözlemevi var: Vera C. Rubin Gözlemevi. 23 Haziran 2025’te ilk ışığı alan Simonyi Tarama Teleskobu, gökyüzünü baştan sona tarayarak her gece milyarlarca yıldızı, gökadayı, geçici anlık gök olaylarını kayıt altına alıyor, tıpkı bir zaman kapsülü gibi. Teleskop, 8,4 metrelik tek bir aynayla hem derin hem de geniş taramalar yapacak şekilde tasarlandı. Aynanın üzerine monte edilmiş devasa kamera ise şimdiye kadar yapılmış en büyük dijital göz mahiyetinde: 3200 megapiksel çözünürlükte ve günde yaklaşık 20 terabayt veri üretecek kapasitede. Sürekli tarama yaparak anlık değişimleri yakalayabilmesi sayesinde süpernova patlamaları, asteroit geçişleri, bilinmeyen gökcisimleri gibi bir çok olay ve cismin her biri yalnızca birkaç saniye içinde tespit edilip, dünyanın dört bir yanındaki bilim insanlarına bildirilecek.

Vera adlı bu kız çocuğunun evrenin sırlarına uzanan hikayesi, üzerinden yaklaşık yüz yıl geçmiş olmasına rağmen ne yazık ki birçok talihsiz yönüyle hala çok tanıdık. Günümüzde gerek kırsaldan çıkmaya çalışan gözleri pırıl pırıl parlayan kızlar, gerek akademide sürekli zorbalığa ve baskıya maruz bırakılan bilim kadınları, meraklarının peşinden gitmek için ekstra cesaret, ekstra dayanıklılık ve çoğu zaman yalnızca kendi özgüvenlerine tutunmak zorundalar. Vera’nın yüzyıl önce açtığı yol, bugün hâlâ yürünmesi gereken bir mücadele alanı olarak karşımızda duruyor. Bugün dünyanın en teknolojik gözüne ev sahipliği yapan Vera C. Rubin Gözlemevi ise bu yolu adımlayanlara hem ilham hem umut veriyor.