İfade özgürlüğü ve nefret söylemi kıskacında: Charlie Kirk tartışması

Yasemin Giritli İnceoğlu - İletişim Akademisyeni

Demokratik toplumların temel taşlarından biri olan ifade özgürlüğü hakkı Amerika Birleşik Devletleri Anayasasının Birinci Değişikliği ile güvence altına alınmış, hoş karşılanmayan, saldırgan ya da rahatsız edici fikirleri bile koruma kapsamına dahil etmiştir.

Ancak Charlie Kirk’ün öldürülmesi, ifade özgürlüğü, nefret söylemi ve devlet müdahalesi arasındaki hassas dengeyi yeniden gündeme taşımıştır.

CHARLIE KIRK: AKTİVİZM VE TARTIŞMALI SÖYLEMLER

1993 doğumlu Charlie Kirk, Amerika’da muhafazakâr hareketin genç yüzlerinden biri olarak öne çıkıyordu.

Henüz 18 yaşındayken kurduğu Turning Point USA (TPUSA), kısa sürede özellikle üniversite kampüslerinde etkinlik gösteren ve gençler arasında serbest piyasa, sınırlı devlet ve muhafazakâr değerleri savunan bir organizasyona dönüştü.

Amerikan sağ medyasının temsilcileri Fox News, Newsmax ve kendi podcast programları aracılığıyla geniş bir kitleye seslenen Kirk, aynı zamanda Donald Trump’ın en güçlü destekçileri arasında gösteriliyordu. Charlie Kirk, göçmenler, Müslümanlar (DEI-Diversity, Equity, Inclusiveness-Çeşitlilik, Eşitlik, Kapsayıcılık) programları hakkındaki kışkırtıcı, kutuplaştırıcı ve komplo teorilerine dayalı söylemleriyle tanınıyordu. Sınırda göçmenlere güç kullanılmasını savunmuş, DEI girişimlerini “beyaz karşıtı” olarak nitelendirmiş, bazı siyahi pilotların yeterliliğini sorgulamış ve İslam’ın Batı uygarlığıyla bağdaşmadığını ileri sürmüştü.

Kirk’ün bu açıklamaları rahatsız edici ve ayrımcı olmakla birlikte Amerikan hukukuna göre, nefret söyleminin yalnızca doğrudan ve yakın şiddete teşvik ettiği durumda sınırlanabilmesi nedeniyle, Birinci Değişiklik kapsamında korunmaya devam etti.

George Floyd protestolarının ardından yaşanan tartışmaları hatırlamak bu bağlamda önemli. O dönemde birçok muhafazakâr aktör, “cancel culture” (iptal kültürü) adı altında bireylerin işlerini kaybetmesini ya da toplumsal baskıya maruz kalmasını ifade özgürlüğüne bir tehdit olarak görüp eleştirmişti. Bugün ise aynı çevrelerin, Kirk’ün ölümüne dair yorumlar karşısında daha kısıtlayıcı bir tavır takındığı görülüyor. Bu çelişki, ifade özgürlüğünün evrensel bir hak olarak değil, çoğu zaman siyasal bağlam ve güç ilişkileri tarafından esnetilen bir ilke olduğunu gösteriyor.

Kirk’ün ölümünün ardından sosyal medyada alaycı ve hatta sevinç içerikli yorumlar paylaşıldı. Bu paylaşımlar yeni bir tartışma başlattı. Başkan Yardımcısı JD Vance, bu tür yorum yapanların işverenlerine bildirilmesi çağrısında bulundu. Adalet Bakanı Pam Bondi ise nefret söyleminin şiddet tehdidine dönüştüğünde artık korunamayacağını dile getirdi. Fakat bir kişinin ölümü üzerine yapılan alaycı ya da sevindirici yorumlar – ne kadar tiksindirici olursa olsun – doğrudan şiddet çağrısı içermediği sürece ifade özgürlüğü kapsamına girer.

ABD VE AVRUPA’DA İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ VE NEFRET SÖYLEMİ

Amerikan mahkemeleri, korunmuş ifade ile cezai yaptırım gerektiren teşvik arasındaki çizgiyi defalarca netleştirmiştir. Brandenburg v. Ohio (1969) davası, “yakın ve yasadışı eyleme teşvik” standardını belirlemiştir.  Bir sözün yasaklanabilmesi için açıkça şiddete çağrı yapması ve bu şiddet eyleminin yakın gelecekte gerçekleşme olasılığının bulunması gerekir. R.A.V. v. City of St. Paul (1992) ve Virginia v. Black (2003) kararları ise saldırgan ya da nefret dolu sembolik ifadelerin tek başına suç teşkil etmeyeceğini teyit etmiştir. Kirk’ün sözleri kışkırtıcı olsa da, “gidin saldırın” gibi doğrudan bir çağrı içermediği için hukuken korunmuştur.

Buradaki temel soru şu: Kirk’ün açıklamaları doğrudan şiddete teşvik niteliği taşımakta mıdır? Amerikan hukukunda “yakın tehlike” ve “yasadışı eyleme yol açma ihtimali” ölçütleri belirleyici olmaktadır. Avrupa’da ise tablo oldukça farklı. Tarihsel deneyimler nedeniyle nefret söylemine karşı tolerans eşiği çok daha düşük.

Almanya’da Holokost’un inkârı ya da azınlıklara yönelik aşağılayıcı ifadeler cezai yaptırımlara tabidir. Fransa’da 1881 tarihli Basın Özgürlüğü Yasası, dine, etnisiteye veya ırka dayalı ayrımcılığa, nefrete ya da şiddete teşvik eden ifadeleri suç kapsamına alır. Dolayısıyla Kirk’ün sözleri Fransa veya Almanya’da ciddi hukuki sonuçlar doğurabilirdi.

SOSYAL MEDYA, TOPLUMSAL BASKI VE FİİLİ SINIRLAMALAR

ABD’deki güncel tartışma ise farklı bir boyutta seyrediyor. Kirk’ün ölümünü olumlu karşılayan ya da alay eden sosyal medya paylaşımları yapan bireylerin işten çıkarılması. Yüksek profilli aktörlerin işverenleri bu yönde teşvik etmesi, ifade özgürlüğünün özel sektör eliyle bastırıldığı ve bir “otoriter muhbirlik kültürü” yaratıldığı yönünde eleştiriler aldı.

Bu kültür, bireylerin ifade özgürlüğünü fiilen kısıtlayan, sosyal ve politik baskının birleştiği bir ortam yaratır. İnsanlar, iş kaybı, toplumsal linç veya kamuoyu tepkisi riskleri nedeniyle kendilerini oto-sansüre zorlar, böylece yasal olarak korunan haklar, ekonomik ve sosyal yaptırımlar aracılığıyla fiilen sınırlandırılmış olur.

Charlie Kirk örneği, hukuki koruma ile fiili uygulama arasındaki bu farkı somutlaştırırken, demokratik toplumlarda ifade özgürlüğünün yalnızca yasa metinleriyle değil, sosyal medya dinamikleri ve politik güç ilişkileriyle de şekillendiğini gösterir. Demokrasi, sözleri sansürleyerek değil, sorumluluk, itidal ve açık tartışma kültürüyle korunabilir.

Kirk vakası, kelimelerin hem köprüler kurabileceğini hem de yanlış kullanıldığında silaha dönüşebileceğini gösteren çarpıcı bir örneği oluşturuyor.

Bu tartışmanın kaderini, ABD mahkemelerinin düşünce özgürlüğünü siyasi baskılara karşı ne ölçüde savunacağı belirleyecek. Bir başka deyişle, demokratik özgürlükleri koruma sorumluluğu yargının omuzlarında olacak.