Nedir bilim? Sadece bir bilgi yığını mı?

Deniz POYRAZ

Bilim Nedir, Nasıl Yapılır? bilimsel düşünme biçimleriyle, icatlarla, mucitlerin dünyasıyla tanışma kitabı. Yazar Gregory N. Derry, kitabı, kendi bilimsel ilgisini başka insanlarla da paylaşabilmek adına kaleme almış. Bunu yaparken de bilimin tüm “karmaşasını” derleyip toparlamış, eserini her yaştan okurun ilgisini çekebilecek rafine bir metin hâline getirmiş. Yani kitabın muhatabı, bilimsel meselelere merakı olan herhangi biri. “Kitabı okuyabilmek için bilimsel bir eğitim almış olmanıza gerek yok,” diye belirtiyor yazar önsözde. Makaleleri oluştururken düşünmekten biraz olsun hoşlanan ve bilim üzerine daha önce derinlemesine çalışmamış okuru göz önünde tutmuş.

Dört kısımdan oluşan kitabın ana odağı kimya, biyoloji, fizik ve yerbilim. İlk kısım bilimsel keşifler hakkında. Özellikle de “Keşifler nasıl yapılıyor?” sorusu irdelenmiş. Derry bu sorunun sistemli ve etraflı araştırmasına girişmekten ziyade, bazı keşif örneklerini bütünlüklü bir tarihsellik anlayışı içinde ele almış. Bir bilim insanının keşif yapmaya nasıl başladığını, motivasyon noktalarını X ışınları, mikroskop, barometre gibi buluşların ve Neptün’ün keşfi gibi önemli olayların üzerinden anlamaya ve anlatmaya çalışıyor. Bunu yaparken de okuru Röntgen’in, Pasteur’ün, Kopernik’in dünyasına davet ediyor.
İkinci kısım, bilimsel bir projeyi modellemek hakkında. Çünkü modeller kurmak, bir bilim insanı için düşünmenin en pratik yolu. Bu türden tipik bilimsel düşünme süreçleri ve yaklaşımlar, doğayı anlamaya çalışırken başvurulacak yöntemi de belirliyor. Bizler nadiren her ayrıntıyı tamamen kavramaya kalkışırız. Her şeyi anlamaya kalkışsaydık alakasız bir bilgi yığınının altında kalırdık. İşte bu yüzden, bilimsel kavrayışa ulaşmanın en önemli aracı kavramsal modeller inşa etmek Derry’e göre. Yani, gerçek doğal sistemlerin hayali simülasyonları bir nevi. Trafik modeli, ideal gaz modeli, nükleer kabuk modeli kitaptaki bazı önemli örnekler. Tabii bir de genetik, yani Mendel’in modeli.

Üçüncü ve dördüncü kısımlarda ise kitapta ele alınan en keyifli meseleler var. Bilimi daha geniş bir düşünceler matrisine yerleştirme uğraşısının bir parçası olarak dinlerle, teknolojiyle, devletle, değerlerle ve etikle ilişkisi ele alınıyor. Küresel ısınmadan halk sağlığına; enerji nakil hatlarından parapsikolojiye kadar üzerine düşünülmesi gereken pek çok konu derinlemesine incelenmiş. Batı’nın kanon hâline gelen kültür ve değerleri, post-modernlerin çokkültürlülük yaklaşımı ve görelilik anlayışı tartışılmış. Simetri meselesi üzerinden kimyasal bağlar ve şiir ilişkisine değinilmiş. Bilimin gotik katedraller, Tac Mahal, Mısır hiyeroglifleri ve Elhamra Sarayı gibi önemli mimari ve sanatsal eserler üzerindeki etkisi ele alınmış.

Neticede bilim kültürümüzün, ekonomimizin, çevremizin ve gündelik yaşantımızın önemli bir kısmına iyiden iyiye nüfuz etmiş durumda. Kabul edersiniz ki günümüz dünyasını bir bilimsel kavrayış olmadan anlamak zor. Uygarlığımızın, evrenimizin çok önemli sorunları var ve bu sorunlara akıllıca yaklaşabilmemiz için asgari düzeyde de olsa bilimsel bir anlayışa sahip olmamız gerekiyor. Öyleyse, nedir bilim? Bir bilgi yığını mı, teknikler toplamı mı, toplumsal bir süreç mi yoksa bizi gerçeklere ulaştıran bir yöntem mi? Bunlar, yazar Derry’nin kitap boyunca cevabını aradığı sorulardan birkaçı. Diğerlerini keşfetmekse okura kalmış. İyi okumalar…