Susmanın karşısında sözü örgütlemek

Meltem İGE

Bazı kitaplar vardır; yalnızca okunmaz, aynı zamanda bir sorumluluğu da beraberinde getirir. Okur, metnin sayfaları arasında ilerlerken estetik bir deneyimin ötesinde, ahlaki ve toplumsal bir eşiğe çağrılır. Destek Yayınları tarafından yayımlanan Mavi Kelebekler Takımı ile Saadet Öğretmen tam da bu türden kitaplar. Biri çocuklara seslenir, diğeri yetişkinlere; biri masalsı ve koruyucu bir dil kurar, diğeri tanıklıkla sertleşmiş bir gerçeklikten konuşur. Ancak her ikisi de aynı yerden filizlenir: Çocuk istismarına karşı susmamak, bilmek, anlatmak ve örgütlenmek.

Kültür-sanat alanında çocukluk çoğu zaman nostaljik, masum ve kırılgan bir imge olarak ele alınır. Oysa bu kitap, çocuğu hak sahibi bir özne olarak konumlandırırken çocukluğu da edilgen bir korunma nesnesi olmaktan çıkarıp, bilgiyle güçlenen bir varoluş alanı olarak düşünür.

ÇOCUKLARA SÖYLENEN SÖZ: MAVİ KELEBEKLER TAKIMI

Mavi Kelebekler Takımı, bilinçli pedagojik ve etik kurgusu ile çocuklara korku aşılamadan tehlikeyi tanımlamanın; paranoya üretmeden sınır bilinci kazandırmanın mümkün olduğunu gösterir. Hikâyenin dili yumuşak, imgeleri renkli, karakterleri ise çocuk okurun kendisiyle özdeşlik kurabileceği kadar sahicidir.

Bu kitapta istismar, doğrudan ve sert bir kavram olarak değil; “hayır diyebilme”, “bedenim bana aittir”, “güvendiğim yetişkinler” gibi temel hak ve kavramlar üzerinden ele alınır. Anlatı, çocuğu korkutarak değil, güçlendirerek korumayı amaçlar. Bu yönüyle Mavi Kelebekler Takımı, yalnızca bir çocuk kitabı değil; aynı zamanda ebeveynler ve eğitimciler için de önemli bir rehber niteliği taşır. Çocuğa ne söylendiği kadar, nasıl söylendiği sorusu da bu kitabın merkezindedir.

TANIKLIKTAN MÜCADELEYE: SAADET ÖĞRETMEN

Saadet Öğretmen kitabı ise bu mücadelenin yetişkin dünyasındaki karşılığını, bir tanıklık metni olarak kurar. Saadet Öğretmen’in kendi yaşamından süzülen anlatı, bireysel bir hikâyenin çok ötesine geçerek Türkiye’de çocuk istismarıyla mücadelenin yapısal sorunlarını görünür kılar. Bu kitap, “susmamak” kararının romantik bir cesaret anı olmadığını; aksine bedeli, yalnızlığı ve direnci olan uzun bir yolculuk olduğunu açıkça ortaya koyar.

Metnin en çarpıcı yanı, okuru rahatlatmamasıdır. Okur, tanıklıkların ağırlığıyla yüzleşirken, aynı zamanda sistemsel ihmallerle, sessizlikle ve cezasızlık kültürüyle de karşı karşıya kalır. Saadet Öğretmen’in dili zaman zaman sade, zaman zaman serttir; çünkü anlatılanlar süslenmeye değil, duyulmaya ihtiyaç duyar. Bu kitap, bireysel vicdanı kolektif sorumluluğa çağıran güçlü bir bellek metni olarak okunmalıdır.

İKİ KİTAP, TEK HAT

Bu iki kitabı birlikte düşünmek, UCİM’in mücadelesini bütünlüklü biçimde kavramayı sağlar. Mavi Kelebekler Takımı geleceğe, Saadet Öğretmen ise bugüne ve geçmişe bakar. Biri çocuğun dilinden güçlenmeyi, diğeri yetişkinin sorumluluğunu hatırlatır. Aralarındaki bağ, yalnızca konu birliği değil; aynı zamanda etik bir sürekliliktir.

ÇOCUĞA FISILDANANLA YETİŞKİNE SÖYLENEN ARASINDAKİ MESAFE

UCİM - DESTEK işbirliğiyle okurla buluşan bu yayınların belki de en çarpıcı yönü, çocuklar ve yetişkinler için iki ayrı dil kurmakla yetinmeyip, bu diller arasındaki mesafeyi bilinçli biçimde görünür kılmasıdır. Mavi Kelebekler Takımı ile Saadet Öğretmen birlikte okunduğunda, ortaya çıkan şey yalnızca iki farklı yaş grubuna hitap eden iki kitap değil; aynı hakikatle kurulan iki ayrı konuşma biçimidir.

Mavi Kelebekler Takımı çocuğa seslenir, dili yumuşaktır, oyunludur, metaforlarla örülüdür. Kelebekler, oyunlar, renkler ve “güvenli ağlar” üzerinden ilerleyen anlatı, çocuğa şunu fısıldar: Dünya tehlikeli olabilir ama sen yalnız değilsin ve kendini koruyabilirsin. Burada bilgi, korku üretmek için değil; güç vermek için kullanılır. Çocuğun bedenine, duygularına ve sınırlarına dair farkındalık, suçluluk ya da utançla değil; merak ve oyun yoluyla inşa edilir.

Saadet Öğretmen ise yetişkine konuşurken bu yumuşaklığı bilinçli olarak terk eder. Çünkü yetişkin dünyasında sorun, bilginin eksikliği değil; bilinenin görmezden gelinmesi, duyulanın bastırılması ve sorumluluğun ertelenmesidir. Bu kitapta metaforlar geri çekilir, dil sertleşir, tanıklık doğrudanlaşır. Çocuğa “hayır deme hakkın var” denirken, yetişkine “neden sustun?” diye sorulur.

Çocuk kitabında kurulan dil, geleceğe yöneliktir; önleyicidir, koruyucudur. Yetişkin kitabında ise dil geçmişe ve bugüne dönüktür; yüzleştiricidir, rahatsız edicidir. Mavi Kelebekler Takımı çocuğun iç dünyasını güçlendirmeyi hedeflerken, Saadet Öğretmen yetişkinin konfor alanını bilinçli olarak bozar. Çünkü UCİM’in bu iki metinle söylediği şey nettir: Çocuklar korunmak zorunda değildir; korunmalıdır. Ve bu koruma, yetişkinlerin suskunluğuyla değil, sorumluluğuyla mümkündür.

Türkiye’de çocuklardan “akıllı”, “uyumlu” ve “sessiz” olmaları beklenir, bu kitaplar da çocuğa konuşma hakkı tanırken, yetişkine susmanın hesabını sorar. Çocuk kitabı “anlat” der, yetişkin kitabı “neden anlatmadın?” diye ekler.

Biri çocuğa “güvendesin” demeyi amaçlarken, diğeri yetişkine şu cümleyi bırakır: Çocuk güvende değilse, bu senin sorumluluğundur. Bu iki dil birlikte düşünüldüğünde, UCİM’in mücadelesi tamamlanır: Çocuklara güç veren bir anlatı ile yetişkinlere yüklenen bir vicdan borcu yan yana gelir.

Bu kitaplar bize şunu gösterir:

Çocuklara umutlu bir dil kurmak mümkündür.

Ama bu umut, yetişkinlerin gerçekle yüzleşmesini erteleme lüksü vermez.

Çünkü çocuklara fısıldanan her güven cümlesi, yetişkinlere söylenmiş bir hesap çağrısıdır.

Sonuç olarak, Mavi Kelebekler Takımı ve Saadet Öğretmen, birlikte okunduğunda yalnızca iki kitap değil; bir mücadele belleği, bir söz etiği ve bir toplumsal çağrı olarak anlam kazanır. Bu çağrı, yalnızca çocuklara ya da mağdurlara değil; hepimizedir. Çünkü bu kitaplar bize şunu hatırlatır: Çocukları korumak, yalnızca onları sevmekle değil; bilmekle, konuşmakla ve susmamayı örgütlemekle mümkündür.