Marksist bir tarih kuramcısı olan Eric J. Hobsbawm, Aşırılıklar Çağı: 1914-1991 kitabının son paragrafında şunları yazar: “Nereye doğru gittiğimizi bilmiyoruz. Bildiğimiz tek şey, tarihin bizi bu noktaya neden getirdiğidir.” İkinci cümlede ‘nasıl’ yerine ‘neden’ kelimesinin tercih edilmesi anlamlıdır, zira bu özel olarak Hobsbawm’ın tarih metodolojisinin ama en genelde Marksizm’in toplumsal olanı anlamlandırma çabasının özgünlüğünün bir ifadesidir. Bir başka deyişle Marksizm, tarihsel gelişmelerin kronolojik ve rastlantısal şekilde birbirini takip eden olaylar kümesi olduğu tezini reddeder. Bunun yerine, toplumsal gelişimin kaynağının, üretici güçlerin gelişimi ile bu güçlerin örgütlenmesini, yönetilmesini ve yeniden üretimini tesis eden üretim ilişkileri arasındaki gerilim olduğu fikrini öne sürer. Tarihi-toplumsal olaylar, bu gerilimin dışında bir maddi koşula sahip değildirler.

TOPLUMSAL İLİŞKİ OLARAK KAPİTALİZM

Bir üretim biçimi olarak kapitalizmin ve toplumsal bir ilişki olarak sermayenin teorik düzlemde ele alınması son derece çetrefil bir uğraştır. Zira kapitalizmi kendinden önceki üretim biçimlerinden ayıran şey, üretimin örgütlenmesinin nihai amacının artık değer üretimi yoluyla sermayenin sınırsız büyümesi haline gelmiş olmasıdır. Bu amaç, büyük ölçekli meta üretimiyle gerçekleştirilir ve bu sürecin sonunda kaçınılmaz olarak üretimin öznesi ve nesnesi birbirinin yerine geçmiş görünür. Toplumsal ilişkilerde yaşanan bu radikal dönüşüm, toplumsal olana dair fetiş görünümler ortaya çıkardığı ölçüde eşitsizliğin ve sömürünün kaynağı silikleşir, doğallaşır, tarihsizleşir. Bu yüzden kapitalizmin tarihi, kendini kapitalizm olarak göstermemenin de tarihidir aynı zamanda.

Marx’ın külliyatının tartışmasız en kapsamlı ve önemli eseri olan Kapital, bir bütün olarak kapitalist toplumsal ilişkilerin hangi tarihsel koşullarda ortaya çıktığının, hangi temel yasalarla işlediğinin, yeniden üretiminin hangi iktidar ilişkilerini içerdiğinin, hangi içsel çelişkileri bünyesinde barındırdığının, Marx’ın sözleriyle ifade edecek olursak modern toplumun ekonomik yasasının ne olduğunun bilgisini bize vererek, kapitalizmin ürettiği (ve kapitalist ilişkileri yeniden üreten) illüzyonların temeline dinamit yerleştirir. Tam da bu yüzden, Marx’ın kitabına, bir önceki paragrafta çerçevesini vermeye çalıştığımız meta fetişizmi kavramını açıklayarak başlaması hiç de şaşırtıcı değildir.

KAPİTALİZMİN GÜNCEL SINIRLARI

Peki neoliberal dönüşüm süreciyle ortaya çıkan ve pandemi süreciyle beraber iyice belirgin hale gelen uzaktan çalışma, işsizliğin istisna olmaktan çıkarak kaide haline gelmesi, borçluluk gibi güncel olgular karşısında Kapital’in hâlâ söyleyecek bir şeyleri var mıdır? Bu soruya kabaca bir evet cevabı vermek mümkün. Kabaca diyoruz, zira ortaya çıkan eğilimlerin yarattığı yeni toplumsal deneyimlerin göründükleri şekliyle Kapital’de bulamayacağımızı baştan önümüze koyuyoruz. Böylesi bir çabanın kendisi de görüneni ve özü birbirine eşitlediği ölçüde, Marx’ın yöntemiyle son derece tutarsız olacaktır. Evet diyoruz, zira neoliberal dönüşüm ve onun çıktıları tek başlarına toplumsal ilişkilerin kurucu unsurları değildir. Sermayenin sonsuz birikimine dayalı kapitalizm, hayatın her alanında dayattığı mevcut üretim ilişkilerinin doğal sınırlarına sürekli çarparak devinir. Şeylerin birbirleriyle kullanım değerleri üzerinden değil, mübadele değerleri üzerinden ilişkiye girdiği bir üretim biçiminin, çözümü bir başka krizi tetikleyecek olan krizlerle yönetiliyor olmasından daha doğal bir şey yoktur.
Rekabet, kapitalist üretim ilişkileri içerisinde asli bir nitelik taşır. Kapitalist piyasa, anarşik yapısı itibariyle yalnızca emekçilerin yaşam koşullarını tahrip etmez, sermayedarları da sürekli aksiyon almak zorunda kaldıkları bir varoluş mücadelesine sürükler. Bu mücadele, temel olarak yeni teknolojilerin işe koşularak üretim maliyetlerin azaltılması ve artı değer sömürüsünün artırılması (bunun derecesi sınıfsal mücadeleler ekseninde belirlenir) şeklinde tezahür eder. Sermayenin organik bileşiminin yükselmesine, yani değişmez sermayenin değişir sermaye oranının artmasına yol açarak aşırı birikim sorununa neden olur. Böylece Marx, kâr oranlarının düşmesinin sermaye çevrimi açısından arızi bir durum olmasının ötesinde, kapitalist üretimin yapısal bir eğilimi olduğunu tespit eder. Söz konusu eğilim, artı değer sömürüsünün hem toplumsal hem de zaman-mekânsal sınırlarına baskı yapar. 1970’lerin aşırı birikim krizine yazılan sermaye reçetesi olan toplumsal ilişkilerin neoliberal dönüşümü, böylesi bir çerçevede anlamlandırılabilir.

KAPİTAL’İN SINIRLARININ GÜNCELLİĞİ

Ortaya çıkan olguların yeni deneyimler yarattığı tartışmasızdır, fakat bunların kapitalist üretim ilişkilerinin hareket yasaları ile kurduğu bağda en ufak bir esneme yoktur. Uzaktan çalışma, üretimin mekânsal ve fiziksel maliyetlerini azaltmasının yanında, mesai ve mesai dışı zaman arasındaki mesafeyi kısaltarak mutlak artı değer üretiminin artışına yol açar. Ayrıca sermaye, teknolojik gelişmeler yoluyla emeğin denetim ve gözetimin mekanizmalarını bu tür istihdam biçimlerinde çok daha rahat sağlayarak göreli artık değer artışının da yolunu açmış olur. İşsizlik, ya da göreli artık nüfusun üretimi hem kapitalist üretimin kendine zarar veren bir çıktısı hem de sömürü ve egemenlik ilişkilerinin yeniden üretiminin dinamosu olarak çıkar karşımıza. Kredi notlarımızın kimlik kartlarımızın yerine ikame edildiği, emekçilere geçimini borç çevirerek sağlamasını dayatan finansallaşma süreci ise, Marx’ta kitap boyunca izini sürebileceğimiz ve kapitalist özel mülkiyetin varlık koşulu olan, mülksüzleştirmenin tarihsel süreçteki kesintisizliğine işaret eder.

Günümüzde ortaya çıkan kimi manzaraların Kapital ile birebir örtüştüğü de görülmemiş şey değildir. Söz gelimi, 19. yüzyılın patronunun işçilerin yemek zamanlarından yaptığı ‘küçük hırsızlıklar’ ile bugün Amazon firmasının işçilerini tuvalet molasından dahi mahrum bırakması arasında anlamlı bir farklılık bulunmamaktadır. Ne var ki, Kapital güncelliğini buradan almaz. Onun güncelliği, toplumsal gerçekliğin düşüncede yeniden inşa edilmesini sağlayan kavramları ortaya çıkararak, bu kavramlar aracılığıyla kapitalizmin tarihsel seyrini ve onun zayıflıklarını tespit etmemize olanak veren yöntemsel çerçevesinden ileri gelir. Sermayenin, küreselleşme söylemiyle emekçilere yönelttiği ideolojik saldırının, çalışanıyla işsiziyle dünyayı kocaman bir çalışma kampı haline getirdiği aşikârdır. Dijitalleşme ve bilgi çağı söylemlerinin yaşamlarımızın her alanını müthiş bir veri yığınına çevirmekten öte anlamlı bir sonuç yaratmadığı günümüz dünyasında Kapital, bu noktaya ‘neden’ geldiğimiz sorusuna bütünlüklü bir bilginin içerisinde, belli nedensellikler dolayımıyla cevap vermemize imkân verdiği ölçüde geçerliliğini muhafaza ediyor. Kapital, çimenin boy verdiğini işitebilenlerin kılavuz kitabı olma özelliğini -belki de hiç olmadığı kadar- sürdürüyor.

Belediye personeli, 19 Mayıs Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı’nın 101'inci yıl dönümünde Mustafa Kemal Atatürk'ü farklı bir şekilde anarak, yüzüne Atatürk siperliği taktı.

İHA'da yer alan habere göre personelin koronavirüsten korunmak için kullandığı yüz siperliklerine Atatürk fotoğrafı baskısı yaptırıldı. Yüz siperlikleri belediyeye gelen yurttaşlara da verildi.

Çankırı Belediye Başkanı İsmail Hakkı Esen, personelinin ‘duyarlılığının kendilerini memnun ettiğini’ söyledi.

31 Mart 2019 yerel seçimlerinde, MHP’li Esen yaklaşık yüzde 47’lik oy oranıyla yüzde 38 oy oranına ulaşan AKP’li Hüseyin Boz’u geride bırakmış ve belediye başkanı olmuştu.

“Babamla çağlayanın başındaydık. O kocaman bir kayanın üstüne oturmuştu. Ben de yanına. Ayaklarımızı gürüldeyerek akan suya soktuk. Soğuk su tabanlarımızı sızlatsa da çekmedim. Babam elindeki sopayı suya daldırdı. Ortası delik bir mercan takıldı sopanın ucuna. Mercanı avucumun içine koydu. ‘Derdini buna anlat, bitince suya bırak!’ Gözyaşlarım suya damladı. Su ılındı. Babam parmak uçlarını yüzümde gezdirdi. ‘Ağla Demre, ağladıkça yüreğinin ağısı dışarıya dökülür. Ama yaşlarının hepsini harcama lazım olacak sana!”[1]

Babalar ve onların kızları… Ya da tersinden düşündüğümüzde kızlar, kadınlar ve babaları. ‘Turuncu Zamanlar’, Demre’nin babasını arayışını ve özleyişini ana tema olarak işleyen, enfes kurgusu ve ritmiyle kentli bir kadını anlatıyor. Yazar Esra Kahraman’ın ikinci romanı. Deneme ve öyküler de yazan Esra Kahraman; kentte yaşayan kadınların, kökleriyle bağlarını inceleyerek, kendi ayakları üzerinde duran, durmaya çalışan kadınları anlatmış. Ancak benim öne çıkarmak istediğim başka bir yanı var kitabın… Baba-kız ilişkisine tekrar döneceğim. Çarpıcı ve nitelikli bir yöntemden söz edeceğim. Edebiyatta kullanılan çok hoş yöntemlerden biriyle tekrar karşılaşmak ve bunu bir kadın yazarın iğne oyası gibi işlemiş olması, kadın olarak beni gönendirdi.

Sekiz bölüme ayrılan metin, toplam otuz altı kısa öyküden oluşuyor. Romanı okumanız sonlandıktan sonra, herhangi bir kısa öyküye dönerek metnin tamamına bağlanan diyalekt bir parça ile karşılaşıyorsunuz. Marx’ın Kapital’inde uygulanan yönteme çok benzer bir yönteme sahip metin. Marx Kapital’e, metanın tanımıyla başlar ve bir sonraki kavram bir öncekinin içinden dolayımlanarak geçer, içerilip aşılır. ‘Turuncu Zamanlar’ın ilk öyküsünden son öyküsüne kadar, karakterler, olay örgüsü, zaman ve mekânlar bu yöntemle okura aktarılmış. Ve unutmadan söylemeliyim, o kısa öykülerin adları enfes… (Kusurlara Katlanabilme Sanatı, Kültürel İdam, Öldürecek Yara Dışarıdan Belli Olmaz, Kayıp Bedevi, Gerçeküstü Zamanlar Geçidi, Sıhhatine, Para İnsana Doyar, Son Mutlaktır Değişmez, Hayal ile Hakikat Arasında gibi…)

Babanın yokluğu
Demre’nin babası Güven, anneannesi Zühre, aslında ilişkileri sürekli sarsılarak yürüyen sevgilisi Engin, tesadüfen tanıştığı Bektaş, yakın arkadaşı (beş benzemez gibi oldukları) Gülçin, komiser Sadettin Bey, sevimli bitirim Tahir, mazlum kadınlar, şiddet gören transseksüeller, Eğin’deki komşu teyzeler derken romanın zengin bir karakter yapısı da var. Baba Güven ta en başından kayıp, akıbetini söylemek abesle iştigaldir her zaman, bende kalsın. Ama metnin dip akıntısında Baba Güven’le beraber resmî bir tarih geçmemesine rağmen, 12 Eylül Askeri Darbesi sırasında pek çok devrimcinin başına gelenleri fark etmemek imkânsız. Dolayısıyla metnin okuduğumuz bazı politik romanlardan önemli bir farkını da söylemiş oldum.

Babasını ince bir sızı gibi anımsayan kız çocuğunun büyüyüp, erkeklere öfke duymadan ama erkek egemen kültüre de teslim olmadan gelişimini izleyebilmek bana ayrıca keyif verdi. Bu gelişimin en güzel örneklerinden birini biraz açmalıyım.

Demre genç bir avukat ve tek başına yaşıyor. Hem ofis hem de ofis dışında en yakın olduğu arkadaşlarından biri erkek. Nusret de bizi yanıltmıyor romanda. Sıcacık bir ilişkileri var. Nusret’in sevgilisi Baki’yle, hetoroseksit bakışın dışına çıkıyoruz. Yazar bunu da gözümüze sokmadan yapmış. Yoksa erkeklerin genellikle yakın bir kadın arkadaşı olmaz. Kadınlar içinse durum tersinden işler. Bektaş’la tanışması sonrasındaki gelişmeler, kadınların özel yaşamlarını kurarken ne kadar incelikli ve özenli olduklarını çok iyi anlatıyor. Yazar açıkça söz etmese de, Engin’le tükenen ilişkisini sonlandırma biçimi ve Bektaş’a yönelimi pek çok kadını ve erkeği etkileyecektir. Kırmaksızın, olgunca ve sarih…

Demre, babasını ve onunla ilişkisini, bir çocukluk anısı gibi ilerleyen yaşlarda da deneyimlerken, sindiremese de roman boyunca sorular sormaya devam ediyor. Babasızlığının daha ağır bir travmaya dönüşmemesini sağlayan başka kadınlar bu konuda ona destek oluyorlar. Sarıp sarmalıyorlar. Güçlü bir anne, daha güçlü bir anneanne ve en güçlü komşu teyzelerin şefkat birliği... Yeri gelmişken bu komşu teyzelerin Eğin’de Demre’ye yaşattıkları, kültürün imbiğinden geçmiş, süzülmüş, incelikli bir kadın dayanışması. Erkeksiz evler, terzi Gülten, Figan, Hatice… Romanı okurken yakın bir arkadaşımı arayıp, “ne olur Figan adında bir kadın karakter yazalım!” dedirtecek kadınlar. Hem gerçek hem gerçeküstü…

“Yemek sonrası sedire çekildik. Genelde iki kadın bir araya geldiğinde volüm artar, üçe çıkarsa gürültü sökün eder, daha fazlasında kimse kimseyi anlamaz. Oysa bu kadınlar konuşmaktan çok dinlemeyi önemsiyorlardı. Dinlendiriciydi sohbetleri.”[2]

Mektuplaşmalar
Romanın kıvrak ve meraklandırıcı yanlarından biri de aynı zamanda edebî olarak tanıdığımız mektuplaşmaları da içeriyor olması. Demre ile Bektaş’ın mektuplaşmaları, zamanın yavaşlatılmasını, birbirlerini yazarak ve içeriden tanımalarını sağlıyor. Ve tabi ki romanın en iyi mektubu, Baba Güven’in Demre’ye bıraktığı mektup. Demre hiçbir zaman babasına cevap yazamıyor. Sevgilisi ile yeni tanıştığı Bektaş arasında gidip gelirken, Eğin ve İstanbul arasında da gidip geliyor ruhu. Kent ve kır arasında gidip geldiğini düşünsek de kentin zamanı metinde daha baskın.

Turuncu bir zamanı pek çok katmanın içinden ve metaforik olarak düşündüm. Aslında turuncu imgesi, günbatımının ışığını, ölümü, yeniden doğuşu ve güneşin enerjisini çağrıştırıyor. Kızılderililer içinse cesaret ve fedakârlığı… Ağırlıkla Eğin için bir turuncu zaman var metinde… Derin, özlenen ve baba imgesinin yaşadığı… İnsan kayısıyla da bağlantı kurmadan edemiyor. Bir dönem Malatya’ya bağlıyken yasayla Erzincan’ın ilçesi olan kayısı cenneti Eğin.

Ve yazarın yürüttüğü en nitelikli tartışmalarından biriyse; aşk, bağlanma, evlilik, sevgililik, politika ve aile ilişkilerinin sarmalından gördüğümüz hayat ve onun imgeleri. O imgelere tutunan hayatlar ve onların romanı ‘Turuncu Zamanlar’, zamanın ruhu…

[1] Turuncu Zamanlar, Esra Kahraman, Ayrıntı Yayınları, s: 62
[2] A.g.e., s: 212

Küba Devrimi’nin fitilinin ateşlendiği anı yeniden yaşatan ses, söz ve gravürlerle harmanlanmış bir yapıt olan Julio Cortázar’ın kitabı Buluşma (Reunion) ilk kez Türkçe olarak yayımlandı. Delidolu Yayınları’ndan çıkan kitap, Küba Devrimi’nin ve dünya devrimcilerinin sembol ismi Ernesto Che Guevera’nın ağzından devrime doğru yürüyüşün ilk adımlarını anlatıyor. Che’nin Küba’ya ayak basışını ve Sierra Maestra dağlarında devrimin önde gelen komutanlarıyla buluşmak için yaptığı yolculuğa tanıklık ediyoruz adeta. Büyük devrimcinin kafasının içinde çalan Wolfgang Amadeus Mozart’ın “Av”, Yaylı sazlar için 17 No’lu Kuarteti eşliğinde sürdürdüğü yolculuğa kimi zaman kurşun sesleri, tropikal Küba ormanlarının kuşları, vurulan insanların haykırışları, kimi zaman Kübalı köylülerin türküleri katılıyor: “Ve tüm bunlar aslında bizim isyanımız; bizim yaptığımız da bu, Mozart ve ağaç bunu bilemese de, biz de kendi meşrebimizce, umutsuz, amatör bir savaşı ona anlam veren, onu meşrulaştıran ve en sonunda zafere taşıyan bir düzene dönüştürmek istedik ki bu zafer, yılların boğuk av borazanlarının ardından bir melodinin yeniden inşası olabilir; adagioyu takip eden allegro son, aydınlığa kavuşma gibi olabilir.”

Fidel Castro ile 1955’in Temmuz ayında Meksika’da tanışan Che, Küba Devrimi için çalışmaya karar verir ve onun Küba’ya gidecek grubun sıhhiyecisi olması kararlaştırılır. 26 Kasım 1956’da Meksika’dan 82 kişi ile birlikte Granma adlı yatla yedi gün süren bir yolculuğa çıkar. “Buluşma” karaya çıktıkları andan başlayıp Sierra Maestra dağlarındaki buluşmaya kadar geçen zamanın türküsü bir bakıma. Bu türkü Che’nin soluk almakta güçlük çektiği astım krizlerinde kesilmeden daha bir inançla, yanağını sıyırıp geçen kurşuna inat, 82 kişiden çarpışa çarpışa 12 kişi kalmalarına rağmen dinmeden kavuşmaya kadar sürüp gidiyor. Kitap, okumaktan öte seyre dalabileceğiniz o anların resmedildiği gravürlerin yanında Mozart’ın “Av” kuarteti eşliğinde okunması gereken bir seyirlik. Gerilla bölüğünün sıhhiyecisi Arjantinli bir doktorun nasıl “Comandante”ye dönüştüğüne tanık olacak, imkânsızın peşindeki gerçekçi mücadeleyi ormanın içinde o insanlarla yürüyerek siz de yaşayacaksınız. İnanılmaz gibi görünen bir yolun nasıl da devrime dönüşebildiğinin ipuçlarını bulabileceğiniz kitapta, devrime inanmış insanların kararlılığının ve her tür zorluğu vakurla karşıladığının resmini bulacaksınız. Che’nin ağzından “Jack London’ın bir öyküsü aklıma geldi, kahraman bir ağacın gövdesine yaslanmış, onurlu bir şekilde ölmeye hazırlanıyor” sözüyle başlayan kitapta, diktatör Batista’nın uçaklarının da yer aldığı “Düzenliler” adı verilen askerlerin 82 kişi için adeta bir sürek avına dönüştürülen yolculukta yaşanan sağ kalma mücadelesini ve o savaşçıları yakından tanıyacaksınız.

Kitabın yazarı Julio Cortazar Arjantin edebiyatının fantastik denebilecek kalemi, sizleri Che’nin yanına ormanın içine götürüyor. Aynı zamanda müzisyen de olan yazar, müzikli bir cangıl hikâyesi anlatırken 25 gün sonra bütün dünyanın tanık olacağı bir devrimin doğum aşamalarını kaydediyor. Ernesto Che Guevara’nın ölümünden bir yıl sonra çizgi biyografisini de çizen Arjantinli sanatçı Enrique Breccia’ya ait gravürlerin sunduğu görsel şölen Küba Devrimi’ni anlamak ve Che’nin devrime nasıl katıldığını öğrenmek isteyenler için bir yaşam tecrübesi olabilecek nitelikte.

Güney Amerikan edebiyatının aykırı yazarının metinlerinin ve İspanyolca çevirinin de ayrı bir beceri olduğu düşünülürse Delidolu Yayınları’nın başarılı bir kitaba imza atmış olduğu görülüyor. Ernesto Che Guevera’nın yüksek ateşiyle yer yer sanrıların eşlik ettiği metin bir sayıklamaya dönüşmüş. Orijinal dilinden çevrilen yapıt tüm zorluklarına rağmen etkileyici. Son dönemlerde sıradışı kitaplarla adını duyuran Delidolu Yayınları ünlü yazarların az bilinen kitaplarını Türkçeye kazandırmaya devam ediyor.